Frans Havekes opent het deel over documentbehandeling met een bijdrage over de uitdagingen die de wetenschappelijke uitgeverij Brill aangaat bij het digitaal publiceren van boeken en tijdschriften. Per jaar brengen zij 600 boeken en 150 tijdschriften met een totaal van 550 nummers uit. De uitgeverij bestaat al 330 jaar en in deze presentatie zet Havekes uiteen waarom ePub voor Brill nog niet de oplossing is.

Eerst legt hij uit hoe het proces van publiceren werkt. Het is een cyclisch proces waarbij de tekst van de auteur naar Brill, dan naar de typesetter en weer terug naar de auteur gaat. Er worden verschillende proeven gedaan voordat het manuscript daadwerkelijk gepubliceerd wordt. De typesetter levert ook een web-ready document, zodat Brill de tekst gemakkelijk digitaal kan publiceren. Dit doen zij via hun nieuwe platform Brill Online, waar niet alleen de boeken vanaf 2007 en alle tijdschriften worden gepubliceerd, maar op het moment zijn er ook zo’n 25 naslagwerken te vinden. In totaal heeft Brill zo’n zeven miljoen pagina’s ‘uit de band’ gehaald en online gepubliceerd.
Omdat Brill een wetenschappelijke uitgeverij is en vooral op de gebieden van internationaal recht, humanistiek en religie veel publiceert, hebben ze te maken met vreemde karakters. Dit betekent dat de boeken en tijdschriften vaak in PDF-formaat worden gepubliceerd, terwijl de naslagwerken juist in XML beschikbaar zijn. Twee voorbeelden die Havekes geeft zijn een Arabisch manuscript, waarvan de pagina’s gescand worden en als plaatjes beschikbaar zijn, en een tijdschrift over bioscopen in Mexico, waarvan de tekst wel doorzoekbaar is en de plaatjes ook overgenomen zijn.

In de dagelijkse praktijk zijn er dus problemen die de uitgeverij tegenkomt, voornamelijk op het gebied van vreemde karakters. Brill heeft een eigen lettertype ontwikkeld met zo’n 6000 karakters in Latijn, Grieks en Cyrillisch schrift, zowel normaal, dikgedrukt, cursief en dikgedrukt cursief. Het is heel belangrijk dat de lettertypes precies juist worden weergegeven, zodat tekens niet door elkaar lopen en accenten precies recht boven of onder de letter staan.
Een ander probleem dat Havekes noemt is dat van verwijzingen: hoe citeer je naar een ePub-publicatie? In een PDF-bestand zijn gewoon paginanummers aanwezig, maar in ePub is er geen sprake meer van pagina’s.
Een zeer belangrijk punt is tevens de vindbaarheid van een boek. Het moet immers vindbaar zijn om verkocht te kunnen worden. Bibliotheken willen bepaalde informatie over een publicatie om deze juist te kunnen categoriseren, maar andere platforms willen wellicht weer andere informatie hebben en ook moeten de links in teksten nog steeds werken. De juiste metadata is dus van groot belang.

Ook het gebruik van meerdere ePub-platformen die onderling verschillen, levert problemen op. Niet alle apparaten en hun lettertypes ondersteunen de karakters die Brill wil weergeven. Ook met de lay-out zijn problemen. Het voorbeeld dat Havekes geeft is dat van een gedicht waarin interpunctie vervangen is door meerdere spaties. In XML, het formaat waarin ePub-publicaties geschreven worden, worden deze extra spaties onzichtbaar. Dan is er nog de leesrichting: niet overal ter wereld wordt van links naar rechts gelezen. Bij Brill hebben ze al gezien dat de zin soms gespiegeld wordt, of dat de woorden wel in de juiste volgorde staan, maar dat de karakters in de verkeerde volgorde worden weergegeven. Zelfs met tabellen en figuren zijn er nog problemen, bijvoorbeeld met de iPad, die zowel met het scherm horizontaal als met het scherm verticaal gebruikt kan worden. De tabellen verspringen dan op een manier waardoor de informatie niet meer juist weergegeven wordt.

Brill maakt wel gebruik van een werkwijze die volledig op XML gebaseerd is. De auteur, editor en reviewer of copyeditor werken allemaal in hetzelfde XML-bestand, zodat dit bestand gebruikt kan worden voor online publicaties. Het kan ook makkelijk omgezet worden in PDF voor print en web-ready teksten, en dus ook in ePub. Voorlopig houdt Brill het echter bij PDF, omdat ze bepaalde eisen hebben aan het ePub-formaat: het lettertype moet behouden blijven, en het moet mogelijk zijn om aan te geven in welke taal iets geschreven is, zodat vreemde karakters ook zichtbaar blijven.

Dichter Tonnus Oosterhoff wordt sinds 2000 gezien als pionier op het gebied van internetpoëzie. Ondanks dat hij in het poëzie wereldje als nieuw en ‘cutting edge’ wordt ervaren, voelt hij zichzelf ongelofelijk ouderwets. ‘Ik hou helemaal niet van computers en ik heb niets met sociale media. Ik ben zo low-tech mogelijk in mijn werk’ zegt Tonnus Oosterhoff in zijn presentatie. Toch heeft hij de stap genomen om het internet te gebruiken voor zijn gedichten. Een gedicht bestaat uit een complexe combinatie van taalelementen. ‘Elk element van taal doet er toe: woorden zijn geladen met betekenisconstructen en de klank van een gedicht en rijm spelen een belangrijke rol’ zegt Tonnus. Het visuele element, zoals de wit regel, is bijvoorbeeld ook heel belangrijk in poëtisch taalgebruik. Daarnaast heeft hij zelf veel geëxperimenteerd met lettertypes, groottes en cursivering. ‘Zoals je ziet is zelfs een papieren gedicht een heel multimedia gebeuren’ zegt Tonnus Oosterhoff.

In 2000 heeft Tonnus de stap gemaakt van papieren poëzie naar internet poëzie. Doordat computer animaties steeds goedkoper en makkelijker te produceren zijn, kan Tonnus via het internet op een nieuwe manier bij mensen binnendringen. Het element ‘tijd’ is nieuw in de gedichten, dit was nooit eerder mogelijk in papieren vorm. Het is nu mogelijk om woorden na elkaar te laten verschijnen, in plaats van tegelijkertijd. Als voorbeeld verschijnt er op een wit scherm een gedicht: langzaam verschijnen en vervagen woorden in een loop van enkele minuten. Op gedichten zoals deze kwamen twee soorten reacties. De een wordt er totaal rustig van en schrijft: ‘ik wist niet dat het zo stil kon zijn op het internet’. De ander zegt juist het omgekeerde: ‘het irriteert mij dat ik niet in mijn eigen tempo kan lezen’. ‘Ze hebben het gevoel dat ik hun iets afpak en dat kan ik mij zelf heel goed voorstellen’ zegt Tonnus Oosterhoff. ‘Maar je moet niet naar een film kijken zoals je naar foto’s kijkt. Een film zal nooit een foto vervangen, maar geeft wel nieuwe mogelijkheden.’ En nieuwe mogelijkheden zijn er zeker. De dichter kan geluid toevoegen, woorden langer of korter zichtbaar maken, op verschillende plekken laten verschijnen of een pauze in het gedicht inlassen. Bovendien is het nu mogelijk om zowel een vragende als een stellende zin te stellen: de zin ‘ik droom’ wordt vragend wanneer eerst het woord ‘droom’ en daarna pas ‘ik’ in de animatie verschijnt. De hersens worden even op het verkeerde been gezet volgens de dichter. ‘Er gebeurt echt iets in uw hoofd. Ik hou van dit soort kortsluitinkjes in de hersenen’ zegt Tonnus Oosterhoff. Hoewel Tonnus erg geïnteresseerd is in dit soort experimenten met taal, wil hij vooral dat literatuur tot het hart blijft spreken. Om die reden sluit hij de presentatie af met een compleet gedicht van ongeveer vier minuten. ‘Het is wel enigszins gevaarlijk om vooraf te zeggen dat ik tot het hart ga spreken maar ja, niet goed geld terug zullen we maar zeggen’ zegt Tonnus en het gedicht begint.

Gedichten van Tonnus Oosterhoff zijn te vinden op tonnusoosterhoff.nl.

In het panel waarin toekomstvisies gepresenteerd worden, is Eppo van Nispen tot Sevenaer de derde en laatste spreker. Hij begint met een aantal vragen aan het publiek: wie leest er papieren boeken? Het merendeel steekt zijn hand op. Op de vraag wie er e-boeken leest, gaan er heel wat minder handen omhoog. Ook blijken maar weinig mensen op hun telefoon te lezen, terwijl het grootste deel van de aanwezigen toch een smartphone bezit.

Van Nispen tot Sevenaer is de directeur van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse boek (CPNB), die al vanaf 1930 het lezen stimuleren. De stichting is verantwoordelijk voor bijvoorbeeld Nederland leest en de Boekenweek, waarvan dit alweer de 77^e editie is.
Het verhaal begint eigenlijk met een filmpje, waarin een dode gevonden wordt, enkele mensen worden ondervraagd en voor je het weet heeft de inspecteur de dader te pakken. Wat je als kijker niet doorhebt, is dat er maar liefst 21 veranderingen plaatsvinden in het decor en de kleding. Het motto: “It’s easy to miss something you’re not looking for.”
De bibliotheek is volgens Van Nispen tot Sevenaer meer dan alleen boeken. Om te illustreren wat de behoeftes van de gebruiker zijn, presenteert hij de cijfers van het laatste consumentenonderzoek omtrent leesgedrag. Waar de mediawereld van veel mensen bestond uit de krant, Nederland 1 en 2, de radio en het boek, is dat nu wel anders. 96% van de Nederlanders zit dagelijks op internet, dikwijls tegelijkertijd met het kijken van televisie en het gebruik van de smartphone. 95% kijkt dagelijks televisie, terwijl slechts 52% dagelijks boeken leest. 12% van de Nederlanders is de bezitter van een e-reader, en van de tabletbezitters heeft 20% een app om e-boeken mee te lezen. De kinderen van nu groeien op in een digitaal tijdperk en we moeten dan ook kijken naar wat zij willen, nu en in de toekomst.
Door de veranderingen in het medialandschap is er ook sprake van ‘buchverflüssigung’: het is niet meer zo duidelijk wat een boek precies is. Papier is niet noodzakelijk meer een eigenschap van het boek. De lezer raakt hieraan gewend, de digitalisering raast voort. Voor Van Nispen tot Sevenaer maakt dit niet uit, het gaat immers bovenal om de magie van het boek, zijn vader zei altijd dat er niets mooiers is dan een mooi verhaal. Hoe je het boek leest, is onbelangrijk. Hij besluit zijn verhaal dan ook met de mededeling dat hij geen antwoord heeft op de vraag wat de toekomst van het boek is, maar over de digitale wereld zegt hij: “Stort je erin!”

De tweede spreker die deze ochtend zijn visie op de toekomst van het boek met het publiek deelt, is Bas Savenije. Hij is onder meer directeur van de Universiteitsbibliotheek in Utrecht geweest en heeft daar gezorgd voor een elektronische uitgeverij binnen de bibliotheek, maar sinds juni 2009 is hij de directeur van de Koninklijke Bibliotheek en houdt zich bezig met het grensgebied tussen bibliotheek en uitgeverij.

Savenije is van mening dat bibliotheken zich bezig moeten gaan houden met digitale content. “Het gedrukte boek blijft altijd bestaan, roepen mensen,” zegt hij. Eén van die mensen is Umberto Eco. Er wordt een vergelijking met het wiel gemaakt: een wiel wordt voor allerlei doeleinden gebruikt. Savenije ziet tekst als het wiel en het boek als een voertuig; tekst kan dus ook op een andere manier gepresenteerd worden. Tegenwoordig zijn er immers boeken die je niet eens kunt drukken.
Hier citeert Savenije de Britse Richard Mollet (chief executive van de Publishers Association), die een jaar geleden zei: “Library customers should come to the library to download an e-book.” De bibliotheek moet terug naar de core business, waarbij de belangrijkste vraag is wat er mis gaat in de samenleving als de bibliotheek er niet zou zijn. Het boek als handvat moet daarom losgelaten worden, de bibliotheek is bijvoorbeeld een plek om gelijksoortige mensen te ontmoeten, een plek die bijdraagt aan de kennissamenleving. Mensen en informatie moeten bij elkaar gebracht worden op de manier die zij willen. Ter illustratie laat Savenije een foto zien van studenten in de Universiteitsbibliotheek in Utrecht die gewoon gezellig bij elkaar zitten, er zijn nauwelijks boeken te zien. Toch hoeft het bij elkaar brengen van mensen en informatie niet lokaal georganiseerd te zijn in het huidige tijdperk.
Bas Savenije maakt zich zorgen over de snelheid waarmee in Nederland ingespeeld wordt op de digitale mogelijkheden en sluit dan ook af met een quote van Mario Andretti: “When everything is under control, you’re driving too slow.”

Hans van Velzen, directeur van de Openbare Bibliotheek Amsterdam, opent de dag. Vandaag zullen verschillende sprekers uiteenzetten wat voor invloed het e-book heeft op hun werkvlak. Zelf doet hij dit ook in het kort over de rol van de bibliotheek bij het aanbieden van digitale content.

Daarna is het woord aan drie verschillende sprekers, die elk in ongeveer zeven minuten hun toekomstvisie zullen presenteren. De eerste spreker is Willem Vermeend, auteur van verschillende digitale boeken zoals ‘Verwarring in het land van Henk en Ingrid’ en hoogleraar internet economics en e-business. Samen met zijn collega Johan presenteert hij het boek van de toekomst. Dit is volgens Vermeend het social media boek, een e-book dat gekoppeld is aan social network sites zoals Facebook, Twitter en ook Google. Bij het openen van een social media boek wordt er gelijk gecontroleerd of de lezer de nieuwste versie voor zich heeft; zo niet, dan wordt het boek direct bijgewerkt naar de nieuwste versie.

Vermeend ziet voor dit social media boek ook een toekomst in het onderwijs, er kan 24 uur per dag en 365 dagen per jaar mee gespeeld worden, docenten kunnen ook updates doen. Genoeg gemakken voor de gebruiker dus, maar ook voor de auteur zijn er voordelen: in plaats van maandenlang te moeten wachten tot een boek gepubliceerd is, duurt het volgens Vermeend maar veertien dagen voordat de aangeleverde content omgewerkt is tot een social media boek.
Uiteraard is de koppeling aan social media het belangrijkste van dit e-boek: de lezer kan social media profielen van de auteur bekijken, maar belangrijker is dat de lezer praktisch elk woord uit het boek kan selecteren om het via social media te delen. Communicatie tussen schrijver en lezer wordt mogelijk doordat er bijvoorbeeld automatisch een hashtag aan het commentaar wordt toegevoegd, waardoor alle reacties van lezers gemakkelijk bij elkaar te zien zijn. Zo kan de schrijver communiceren met de lezer en eventueel op basis van het commentaar updates verwerken in het boek. Vermeend presenteert hiermee een toekomst waar de relatie tussen schrijver en lezer geheel anders is.

 Joost Kircz opent de eerst sessie van de dag: Schrijven en Redigeren. Wat wil de auteur vertellen? Welke technieken worden hiervoor gebruikt? Wat is de nieuwe positie van de schrijver? Vragen als deze worden door de vier sprekers van de sessie onder de loepgenomen.

De eerste spreker van deze sessie is Henk Wals. Hij is directeur van Huygens ING, een instituut van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen. Het instituut onderzoekt ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving door de eeuwen heen. Vandaag gaat Henk dieper in op een specifiek onderwerp: de teksteditie. Dit is onlosmakelijk verbonden met de notie van literairerfgoed. Van materiele voorwerpen is het heel normaal dat het opgeslagen en tentoongesteld wordt, maar met literair werk gaat dat heel anders. Literatuur toont zich in verschillende gedaantes. Een boek wordt steeds opnieuw uitgebracht als het succesvol is en auteurs kunnen wijzigingen toepassen; literaire werken zijn dus fluïde.

De vraag is echter hoe we met het literaire erfgoed omgaan. Wat doen we met het fluïde karakter? Kunnen we achterhalen wat de veranderingen zijn van de auteur, de drukker of editor? Hoe gaan we om met het probleem dat bepaalde taalvormen en thema’s voor latere generaties onbegrijpelijk worden? In de teksteditie wordt gekeken naar de laatst goedgekeurde versie van een boek. In het zogenoemde variantenapparaat (vaak in de vorm van een boek) worden veranderingen in kaart gebracht die gedaan zijn. Hierin kun je de verschillen in tekst zien en zo wordt het werk van de auteur geconserveerd. Maar gaat een breed publiek naar de papieren teksteditie kijken? ‘Nee, dat denk ik niet’ zegt Henk Wals. ‘We komen hier bij de grens van wat er op papier mogelijk is.’

Met Bart Hesselmans (Favela Fabric), Jürgen Snoeren (Meulenhoff Boekerij) en Erik Rigters (ebook.nl). Een middag waarin de verschuivingen en de spanningsvelden in de marketing keten voor e-boeken uitgebreid besproken werden:

De mogelijkheden van social business en het aanspreken van een specifiek publiek/consument - het belang van de 'ouderwetse' boekenwinkel voor de verkoop van e-boeken - de noodzaak en waarde van meta-data (omslag, titel, isbn, prijs, etc.) bij het aanbieden van boeken aan boekenwinkels - de problematische overgang van Mobipocket naar ePub - Adobe DRM of toch watermerk/social DRM - het doorbreken van de traditionele productie keten van het boek met de opkomst van het e-boek - waren onder andere onderwerpen waarover Bart, Jürgen en Erik discussieerden met het publiek.

Zeer heldere inleiding van Jacob Molenaar tijdens de workshop, dag 1, e-boekdesign in het ePub-formaat voor absolute beginners.

Deze ‘crash course’ was voor iedereen die graag eigen e-boeken wil maken; ontwerpers, studenten, en self-publishers

De volgende aspecten zijn aan de orde gekomen tijdens deze inleiding:
• Vorm en inhoud
• Mark-up talen
• Stylesheets
• Browsers
Verder is er ook gesproken over ePub (HTML5), PDF en de verschillen tussen ePub en Apps en het opmaken van e-boeken.

Download hier de presentatie.

.

22 maart - Workshops
Workshop E-boekdesign in het ePub-formaat, voor absolute beginners
Begeleid door Florian Cramer en Jacob Molenaar (aanmelding verplicht, zie 'kaartjes')
10.30 - 11.00 → inloop, koffie en thee
11.00 - 13.30 → introductie van het ePub-formaat
13.30 - 14.30 → lunch
14.30 - 17.30 → e-boekdesign in het ePub-formaat

Workshop E-boeken en Marketing
Met Jürgen Snoeren (Meulenhoff Boekerij), Sander Dullaart (Favela Fabric) en Erik Rigters (ebook.nl)
13.30 - 14.00 → inloop, koffie en thee
14.00 - 15.00 → Jürgen Snoeren (Meulenhoff Boekerij)
15.00 - 16.00 → Sander Dullaart (Favela Fabric)
16.00 - 16.30 → pauze
16.30 - 17.30 → Erik Rigters (ebook.nl)

23 maart - Conferentie
09.30 – 10.00 → Inloop, koffie en thee
10.00 – 10.10 → Opening
Hans van Velzen (Directeur Openbare Bilbiotheek Amsterdam)
10.10 – 10.30 → Panel 00: Toekomstvisies, pitches
Bas Savenije (Directeur Koninklijke Bibliotheek), Eppo van Nispen tot Sevenaer (CPNB)
en Willem Vermeend (TSS Cross Media Group)
10.30 – 12.30 → Panel 01: Schrijven en redigeren
Tonnus Oosterhoff (Winnaar P.C. Hoofdprijs 2012), Sidney Vollmer,
Mark Staniforth en Henk Wals (Directeur Huygens Instituut)
12.30 – 13.15 → Lunch
13.30 – 14.30 → Panel 02: Documentbehandeling
Frans Havekes (Brill uitgevers) en  Jacob Molenaar (epub expert)
14.30 – 15.30 → Panel 03: Vormgeving van e-boeken
Megan Hoogenboom, Aymeric Mansoux, Petr van Blokland
15.30 – 16.00 → pauze
16.00 – 16.45 → Panel 04: Distributie en verkoop
Pieter Swinkels (Kobo) en Hans Willem Cortenraad (Centraal Boekhuis)
16.45 – 17.15 → Panel 05: Lezen
Met Prof. Adriaan van der Weel 
(Universiteit van Leiden Bohn-hoogleraar in de moderne geschiedenis van het boek)
17.15 → afsluiting Joost Kircz en borrel