Welcome to the telemonade
Een intro- en outro over virtual reality

Door Geert Lovink

"Virtualiteit en realiteit zijn twee dimensies die orthogonaal op
elkaar staan, vraag dat maar aan Euler. Om iets te bereiken in de
virtule werkelijkheid moet men regelmatig ademhalen. Elk mensenkind
heeft zo zijn eigen realiteit. Deze vijf miljard incompatibele
werkelijkheden zijn onmogelijk onder ÇÇn noemer te brengen. Toch is er
wel degelijk communicatie mogelijk, daarom kan je samen een huis
bouwen. De boodschap is een homomorphische transformatie, bezien vanuit
de lens van de taal: FCK NOS NAV SYS = ON." Chris Ungerer (DFM)

Het toverwoord 'virtual reality' is een strange attractor. Rond dit
begrip heeft zich binnen de kortste tijd een turbulent vertoog
gewikkeld. VR is in de mode, of beter gezegd: een gerucht. Als we een
beeld proberen te maken van de chaotische datastorm die sinds 1989
rond deze magische klank woedt, krijgen we een teleurstellend leeg
plaatje te zien. De verwarde banen rond deze attractor zitten vol
duistere subkulturen, salestalk, New Age, technobabble, tweedehands
ervaringen, garageromantiek, cowboyheroãek en vage vermoedens dat het
hier wel eens om een future big business zou kunnen gaan.
Volgens het techno-avantgarde orgaan Mondo 2000 is VR het nieuwe medium
bij uitstek, "de telefoon van de toekomst". De happy few die in de
virtual reality ronddoolden zijn inderdaad euforisch over hun
belevenissen, maar raakten al snel teleurgesteld over de schokkerige,
schematische ruimtes die ze aantroffen. Is dat nou de revolutie van de
jaren negentig? Cyberpunkschrijver Bruce Sterling vergelijkt VR met de
panorama's van de 19de eeuw. "Today the panorama is a curiosity,
eclipsed by other media more sophisticated, less grandiose and more
easily manageable. Cyberspace may have no success at all, or like the
panoramas tremendous success and excitement, but for a limited
period."(2)
De prille VR-technologie en zijn mediale afbeelding zijn gefuseerd tot
ÇÇn grote wolk van statements waaruit geen eenduidige konklusie te
trekken valt. Wat achterblijft is een post-consumptief onbehagen, dat
we hier van doen hebben een mode die net als iedere hype wel weer zal
verbleken en wegzakken in het kollektief onderbewustzijn. Net als alle
informatie lijken ook de nieuwe technologieân voor even op te flitsen
en dan weer uit te doven. Hevige fascinaties voor kortstondige schijn
worden afgewisseld met een walging van soortgelijke intensiteit. De
telkens wederkerende jojobeweging van jubel naar onverschilligheid is
een uiting van de mode van de verdwijning: alle fenomenen staan al op
het moment van verschijnen klaar om naar het info-nirwana te
vertrekken. Via de opslag in het archief belanden ze in een ongewisse
toekomst, waarin de trend als retro-moment kan worden herontdekt.
Het zijn de mediatechnieken die de motor vormen achter de here-to-go
tendensen van de mode. Maar deze wetmatigheid schijnt niet voor de
media zelf op te gaan. De apparaten dringen zich op: technology is here
to stay. Het mediasysteem zelf onttrekt zich suksesvol aan de uitwis-
effekten van de mode, ook al worden voortdurend nieuwe types op de
markt gebracht en verdwijnen sommige media geruisloos (zoals in het
geval van de super-8 film). Dit geldt in bijzondere mate voor de
virtual reality-apparaten die op het hoogtepunt van the eighties, in
het gedenkwaardige jaar 1989, werden geãntroduceerd.
Sterker nog, de zgn. 'Cyberspace' is geen mode van voorbijgaande aard
maar een potentiâle, immateriâle ruimte, die op het punt staat
ontsloten te worden (en volgens sommigen allang bestaat binnen het
huidige telefoonnet). De dataruimte mag een waardige partner genoemd
worden van de geografische ruimte die thans tot in alle uithoeken
gekoloniseerd, gekartografeerd en omgewoeld is. Alvorens we overgaan
naar de ruimtedimensie van deze 'kunstmatige werkelijkheid', is het
nodig een korte schets te geven van de vertoogmachine die VR in de
wereld heeft gezet.

Sedert de introduktie zijn er varia toepassingen en definities van
'virtual reality' in omloop. Allemaal geven ze een verschillend
antwoord op de vraag wat het karakter is van de ruimte die wordt
betreden en de plaats van de gebruiker hierin. De diskussies over de
'ware' natuur van VR geven richting aan het toekomstig onderzoek en de
publieke belangstelling die nodig is om de financiering rond te
krijgen. Virtual reality wordt in de VS beschouwd als een sleutel-
technologie. Om de konkurrenten Japan en Europa een stap voor te zijn,
pleiten sommigen in navolging van Kennedy's space program, voor een
nationaal onderzoeksprogramma, een civiele variant van het inmiddels
gestorven Star Wars, om zo de technologische hegemonie van de VS zeker
te stellen. Howard Rheingold maakt in zijn boek over VR terloops een
vergelijking met het Manhattan projekt. Onlangs gaven Clinton en Gore
te kennen aan een integraal technologiebeleid te willen gaan werken,
waar VR een centrale rol in zal spelen. De science fiction zal snel in
politieke termen vertaald worden. Het begrip cyperspace heeft de
potentie in zich eenheid te stichten in het diffuse veld van de
computerrechearch.(1)
Dit 'cyberspace program' zal geen verre planeten bereizen, maar geheel
nieuwe planeten ontwerpen. Deze designer space, ook wel het zesde
continent genoemd is een 'realm of pure information' (Benedikt) en
bevindt zich ruimtelijk gezien zowel boven het aardoppervlak
(satellieten), als in de aardbodem (ISDN-glasvezelkabels). Dit parallel
universum heeft in tegenstelling tot de ruimtevaart geen centraal
controle-centrum nodig. Maar het heeft wel dezelfde buitenaardse
kwaliteiten. Als post-historische opvolger van de trek naar het Westen
wekt deze nieuwe 'final frontier' soortgelijke ruimtedromen als uit het
tijdperk van de eerste arstronauten.(3) Maar in tegenstelling tot het
NASA-programma zou de virutele ruimtereis voor iedere teleburger binnen
handbereik moeten zijn.
De virtual reality set die in '89 op de markt werd gebracht, heeft een
lange voorgeschiedenis, die bij Howard Rheingold is na te lezen.(4) In
de benodigheden, zoals de datahandschoen, de stereobril met sensor die
de positie van het hoofd bepaalt, de krachtige computer (een
workstation) en de 3D Computer Aided Design (CAD) software, komen
onderzoek en technologie uit verschillende hoeken samen. In dit opzicht
is VR geen wereldschokkende ontdekking maar een amalgaan van reeds
bestaande kennis. Het bijzondere aan VR is evenwel dat het de gangbare
hardware (workstations) en software (graphics en animaties) direkt weet
aan te sluiten op de wetware, het 'restant mens' dat aan de apparatuur
hangt.(5) De afstand tussen de zintuigen en het scherm wordt opgeheven.
Een elektronische representatie van de persoon betreedt het beeld en
daarbinnen kunnen we ons oriânteren en gaan navigeren. VR is een
dynamische, interaktieve ruimte waarin we ons voortbewegen, en niet
langer een passief beeld dat aan ons voorbijtrekt. De virtuele wereld
wordt daarom ook wel een 'responsive environment' genoemd (Myron
Krueger).
Vele onderdelen van de 'reality engine' komen regelrecht uit de
laboratoria van de NASA en het militair-industrieel complex. Nog steeds
doen de meest geavanceerde VR-systemen dienst als vliegsimulatoren bij
de Amerikaanse luchtmacht. VR is niet meer dan een ordinair spin-
offprodukt dat werd vrijgegeven aan de civiele sector, hoe mooi de
pioniersverhalen uit Sillicon Valley ook mogen klinken. Jaron Lanier,
de goeroe van VPL-rechearch Inc., heeft zich behoorlijk in de vingers
gesneden door konsekwent opdrachten van het leger te weigeren. Maar
deze hippiefirma vormt de uitzondering op de regel. Ten tijde van
Desert Storm werd duidelijk wat het militaire karakter van de
telepresence-technologie is, waarvan VR een van de toepassingen is.(6)
Het civiele gebruik van virtual reality is rijk geschakeerd. De
dataglove (binnenkort uitgebreid tot datasuit) en de helm worden
gebruikt in de architektuur, zodat de opdrachtgever kan rondlopen in
het bestelde gebouw en veranderingen kan aanbrengen in het ontwerp. Ook
wordt VR ingezet bij het molekulair onderzoek om een beter, drie-
dimensionaal idee te krijgen hoe de molekuulelementen in elkaar gezet
kunnen worden. Een ander, berucht voorbeeld zijn de VR-kamers op
Wallstreet. De stockbrokers hebben te kampen met informatie-overload.
Om dit voorkomen worden de aandelenkoersen overzichtelijk in een 3D-
ruimte geplant, zodat sneller zichtbaar is welke noteringen het hardste
groeien (of kelderen). Deze 'scientific visualization' wil het trage
voorstellingsvermogen van cijfers en woorden tebovenkomen en op
symbolisch nivo de aanzwellende datastromen inzichtelijk maken.
Helemaal achteraan komt het arcade-speelgoed waarmee men met de VR-bril
op kan autoracen en straalvliegtuigen besturen. De Nintendo-versie van
VR is opmerkelijk simpel en goedkoop en laat zien dat we VR beslist
niet gelijk hoeven te stellen aan HighTech: het is niet meer of minder
dan een direkte koppelingen van de zintuigen aan de
computertechnologie.
Voor de VR-ideologen zijn de eerste toepassingen niet zo interessant,
aangezien het dialoogkarakter hierin ontbreekt. Voor hen is VR geen
werktuig, danwel vrijgezellenmachine, maar een ruimte waarin zich een
nieuwe gemeenschap ontvouwt. Jaron Lanier: "If a technology helps
people to communicate, has a potential to promote emphaty, but doesn't
fundamentally increase power at the same time, then it's basically a
good technology". Het kunstmatige leven bestaat voor hem bij de gratie
van de ander: "Virtual reality is made of other people. Without the
personalities, there's actually nothing there, because the forms become
infinitely easy and cheap."(7) Bruce Sterling verwacht dat de 'virtual
corporate workspace' van een immense saaiheid zal zijn, "for much of
the same reasons of design philosophy that cause personal computers to
remain beige-colored boxes. It will look as much as possible like the
business quarters of a well-heeled multinational corporation."
Voor computerhackers is technologie geen introverte machinerie, ook al
verblijven zij jaren achtereen alleen op hun kamer. De krakers en
techno-anarchisten ontmoeten hun soortgenoten en andere solisten die
inloggen in 'het netwerk', een (computer)forum waarvan de plaats niet
nader bepaald kan worden. John Barlow heeft voorgesteld om deze plek
vanaf nu al 'cyberspace' te noemen: "Cyberspace is where you are when
you're talking on the telephone." We hoeven volgens Barlow niet te
wachten op de ontwikkeling van gigantische computers die VR-bezitters
op elkaar gaat aansluiten zodat men ervaringen en gegevens kan delen
cq. uitwisselen. De toekomst is al gerealiseerd. Volgens Mike Synergy
zweeft het geld van de banken ook al in een soort cyberspace: "Once
upon a time, money in the bank had to be related to a real-world
object. But then Nixon took us off the gold standard. Money was just a
bunch of bits and bytes in computers. Money became the first
exploration into cyberspace." De keerzijde van geldautomaten en
creditcards is de computercrash van Wall Street in oktober 1987.
Synergy: "We stopped using reality as the 'acid test' for what was
represented in our machines. That's why the economy is so messed up."
Het doel van de Electronic Frontier Foundation, die John Barlow samen
met de direkteur van het Lotus-softwarebedrijf heeft opgericht, is "to
help civilize the electronic frontier". In concreto betekent dit dat
hackers en cyberpunks ondersteund worden als ze in aanraking komen met
justitie, FBI en CIA. De nieuwe publieke ruimte zal volgens hen aktief
moeten worden opengebroken. Het is niet vanzelfsprekend dat in
cyberspace vrijheid en demokratie heersen. De commercie zal middels
copyright hoge toegangsprijzen heffen en sommige 'kamers' zullen
alleen voor de info-elite toegankelijk zijn. De EFF wil de
burgerrechten ook van toepassing laten zijn voor de cyberspace-in-
aanbouw. Bij de vraag hoe de virtuele ruimte ingericht wordt, hoort
voor hen de kwestie van de 'elektronische openbaarheid'.(8)

De ruimte van de virtual realities blijft vooralsnog onbestemd. Zal het
een open, demokratisch systeem of gesloten capsule worden? Volgens de
Canadese theoreticus Arthur Kroker is dit nog een typische
modernistische vraagstelling. Het is niet of-of, maar en-en. De
hypermoderniteit kenmerkt zich juist door ironie en ambivalentie. VR
is een paradoxale ruimte: open en tevens gesloten.(9) De infonauten die
zich in de virtualiteit ophouden zijn meesters in het maken van dubbele
bewegingen. Ze ontkoppelen om zichzelf te kunnen aansluiten op de
machine, zij blijven thuis om op reis te gaan, ze sluiten zich van de
omgeving af zodat hun zintuigen intensieve belevingen kunnen hebben, ze
zijn alleen in een netwerk met anderen.
Om de netwerkruimte te beschrijven wordt tegenwoordig graag
teruggegrepen op het begrip 'monade' van de Duitse filosoof van de
barok, G.W. Leibniz (1646-1716). Monade verwijst naar het Griekse
'monas' (eenheid). "Die Monade ist nichts anderes als eine einfache
Substanz: einfach sein hei·t soviel wie: ohne Teile sein."(10) Voor
Michael Heim, schrijver van Electric Language: A Philosophical Study of
Word Processing, refereert de monade aan een staat van eenzaamheid, "a
solitude in which each being pursues its appetites in isolation". Maar
de eenheid verpietert niet, hij is een en al energie. "The monad exists
as an independent point of vital willpower, a surging drive to achieve
its own goals, according to its own internal dictates."(11)
Is de monade nu een persoon of een ruimte? Dat laat de metafysica open.
In de monade van Leibniz vesmelt het individu, in zijn 'huis zonder
ramen' met God. Anno 1990 is de monade een samensmelting van mens &
machine, een toegangspoort tot de Matrix of the Net, zoals cyberspace
door de literaten ook wel genoemd wordt. "For monads, there is no
otherworld to access, no larger, broader vision. What the monads see
are the projections of their own appetites and their own ideas."(Heim)
Ze hebben geen fysieke eigenschappen, slechts mentale. Er bestaat niets
buiten de interne representaties.
In de definitie van Leibniz hebben monades geen ramen en zijn
afgesloten van de buitenwereld. Maar, voegt Heim daaraan toe, "they do
have terminals. The monad knows through the interface." Al bij Leibniz
zijn de afzonderlijke monades door interfaces met elkaar verbonden via
een netwerk. Bij Leibniz is God de supercomputer waarmee alle eenheid
zonder dwarsverbindingen verbonden zijn. De tegenwoordige netwerken
zijn echter decentraal en vertakken zich rizomatisch. Volgens de
Berlijnse computerfilosoof Werner KÅnzel communiceren de telemonades
weliswaar, maar gaan daar niet geheel in op. "Het goede aan het begrip
monade is dat zowel de eenheid van het individu als de verbindingen
naar de buitenwereld en communicatiemiddelen in zich verenigt. Lange
tijd ging het Ik alleen maar op in een dialectisch, groter geheel. De
monade daarentegen benadrukt mogelijke openingen en
combinatiemogelijkheden, die niet van te voren zijn vastgelegd in
wetmatigheden. Er is geen centrale als machtsinstantie op de
achtergrond aanwezig en is voor ons niet meer dan een technische
voorwaarde."(12)
De binnenruimte mag dan pluriform en niet-hierarchisch zijn, maar
bestaat er ook een buiten? De virtuele ruimte opgevat als een netwerk
van telemonades, kent in zijn huidige omschrijvingen geen buitenwereld
of manieren om direct kontakt te maken met anderen. Michael Heim:
"According to the monadology, there exists one actual universe. Despite
their ulimately solitary character, the monads belong to a single
world. The harmony of all the entities in the world comes from the one
underlying operating system. Without the Central System Operator
(sysop), no one could get on-line to reality." Zonder SysOp geen
realiteit, geen kontakt, geen ander. Teruggeworpen in de 'non virtual
world' (Rheingold) zijn de monaden hulpeloze wezentjes voor wie de boze
buitenwereld zich aandient als een ongeluk of catastrofe. De oude tijd-
ruimte keert pas terug zodra de verbindingen verbroken worden en men
plotseling in een sociale woesternij belandt. De unplugged versie van
cyberspace is een realiteitspark vol oneigentijdse gestaltes en
fenomenen, die in de brave new dataworld niet voorkomen.
Uit de eerste zin van Michael Benedikt's cyberspaceboek spreekt de
vrees dat cyberspace blijvend geassocieerd zal worden met de
onoverbrugbare kloof tussen cleane droomtechnologieân en harde
realiteit: "Cyberspace is a unhappy word if it remains tied to the
desparate, dystopic visions of corporate hegemony and urban decay, of
neural implants, of a life in paranoia and pain." Benedikt schuift het
slechte imago in de schoenen van cyberpunkschrijvers zoals William
Gibson (de uitvinder van het woord cyberspace) en Bruce Sterling, die
fascinatie voor technologie en sociale kritiek in hun teksten
samenbrengen. Zolang cyberspace de in verval geraakte betonnen
realiteit ontkent en niet als een uitdaging opvat, is het inderdaad
terecht de virtuele ruimte te zien als een vluchtplaats, waar de
problemen van het 'restant wereld' (zoals de afgeschreven regio's,
binnensteden en hun bevolkingen) nog slechts information bites en te
scannen oppervlaktes zijn en als een overval de dataspace inbreekt.
Voor cyberpunx bestaan er altijd meerdere realiteiten. Goed gekleed
stappen zij uit hun telemonade en zijn op alles voorbereid.

In navolging van Michel Foucault kunnen we ons voorstellen dat de
virtuele ruimtes die de computer en andere media openen, heterotopisch
van aard zijn. Cyberspace zou geen utopie of niet-plaats hoeven te
worden, geen droomwereld, kortstondige mode of waanvoorstelling. De
plek cyberspace is wel degelijk te lokaliseren. Heteropieân zijn voor
Foucault "daadwerkelijk gerealiseerde utopiân, waarbinnen de bestaande
plaatsen van de kultuur zowel worden gerepresenteerd, ontkend als
gekanteld. In zekere zin plekken buiten alle plekken, alhoewel hun
plaats wel degelijk aangewezen kan worden."(13)
Er zijn volgens Foucault altijd al gepriviligeerde, heilige of verboden
plaatsen geweest, maar de funktie van de heterotopie kan in de loop der
tijden veranderen (zoals de begraafplaatsen die naar de rand van de
stad zijn verplaatst). De heterotopie kan zoals het theater en de
bioscoop dat doen, op dezelfde plek meerdere ruimtes neerzetten, die
gewoonlijk onverenigbaar zijn en hij noemt in dit verband de tuin als
het oudste voorbeeld. De  heterotopie komt pas goed tot z'n recht
wanneer de bezoekers breken met het traditionele tijdsgevoel, een
ervaring die iedereen in de mediaruimte kan opdoen. Het museum en de
bibliotheek als "plaatsen van alle tijden", zijn voor Foucault de
heterotopiân van de 19de eeuw. Maar ook de onduidelijke plekken waar
gefeest wordt (inclusief de hedendaagse vakantiedorpen) horen erbij.
Of de kermisterreinen, kraakpanden en loodsen waar houseparties
plaatsenvinden. Cyberspace zou ook zo'n oord kunnen zijn, waar men
vreemde freaks aantreft, van wie men mogelijk iets kan leren.
De heterotopiân zijn volgens Foucault niet zondermeer toegankelijk, ze
kennen een systeem van openingen en sluitingen, waardoor ze zowel
geãsoleerd als toegankelijk zijn. Voor het betreden dienen bepaalde
riten te worden doorlopen (inclusief de goede maaltijden). Soms is de
reiniging zelfs het eigenlijke en enige doel van het bezoek. De
heterotopie beweegt tussen twee extreme polen: het kan dienen als
illusoire ruimte (bordeel) of de perfecte orde realiseren (de kolonie),
die beiden op de normale plek niet te realiseren zijn. Cyberspace zou
in deze redenering ook aan de rand gesitueerd kunnen worden en niet
opgevat hoeven worden als de opvolger van de oude openbare ruimtes. Het
in- en uittreden van cyberspace gaat altijd gepaard met het
verschijnsel van het ongelukje. Een toevallig gevonden password, een
vage diskette uit een doos in de keukenkast, een tijdschrift gevonden
op een vliegveld, een half-afgebouwd programma dat zich vreemd
gedraagt. Deze voorvallen immuniceren de cybernaut tegen ergernis zodat
de operator zich dan kan overgeven aan wat komen gaat. Alleen zo kan de
achtergebleven realiteit zich niet als katastrofe aandienen. Het is
geruststellend te weten dat het ongeluk altijd aan begin- en eindpunt
staat van een suksesvolle sessie.

Ter afsluiting van zijn essay over andere ruimtes merkt Foucault op dat
het schip een heterotopie bij uitstek is. "Het schip is een schommeld
stuk ruimte, plek zonder plek, die uit zichzelf leeft, in zichzelf
gesloten en tevens overgeleverd is aan het oneindigheid van de zee."
Hij besluit: "In een beschaving zonder schepen drogen de dromen op,
neemt de spionage de plaats in van het avontuur en de politie die van
de vrijbuiters." Deze vergelijking gaat goed op voor de manieren waarop
cyberspace te bevaren is. Tegenwoordig is een schip niet meer van hout
of staal, maar een struktuur binnen een informatie-omgeving.
De huidige schepen bevaren niet meer de zeven zeeân, waar je alle
richtingen op kunt. Ze zijn binnengedrongen in de kanalen van het
Integrated Services Digital Network (ISDN). De dataschepen varen op
double density tracks van eeuwig ronddraaiende diskdrives. In geval van
averij, raadplege men de datadokter. De groep DFM Radio Televisie bouwt
aan zo'n spaceship. Vanaf de wal bezien zijn hun tekno-boten, die koers
zetten richting datazee allang buitengaats en nog slechts een puntje
aan de horizon. De DFM-installaties stellen niets tentoon en herbergen
enkel scharrelapparatuur, veelal opengewerkte kasten die op stoãcijnse
wijze de materie buitenstebinnen lijken te keren. Deze tijdelijke
technische schakelingen keren de rug toe naar de publieke ruimtes
waarin ze staan opgesteld en behoeven geen gladde, esthetische
verantwoording aan de buitenwereld af te leggen. Toek van DFM over het
data impo/expo museum: "Soms gaan we noisen, dan gaat het ruimteschip
er vandoor en zijn de operators op weg. Vliegende geluidstapijten, op
monitoren vertraagde beelden uit science-fictionfilms, een hele
heksenketel. Als de performance begint moeten ook de operators
loskomen, eenmaal aangezwengeld moeten ze ÇÇn worden met de machine,
feitelijk beeld en geluid worden. Wat zij doen resulteert in effekt en
andersom resulteert effekt in hun handeling. We zijn dan niet meer
gericht op het publiek. Wij willen ze onthechten, ze moeten niet meer
in de ruimte zijn waar ze binnenstapten." (14)
Chris Ungerer is een 'mogelijk' lid van DFM en bouwt al jaren aan een
Personal Reality Matrix, een onbegrensd systeem waarin personen,
machines en paradigma's niet meer uit elkaar te halen zijn. Hij heeft
daar niet persÇ een computer voor nodig. Het editen van zijn matrix
houdt in dat de perspektieven ervan (hetgeen dat merkbaar is voor
anderen) naar keuze geaccentueerd dan wel gekamoufleerd kunnen worden.
De hype-modulatie kan je instellen, versterken of onderdrukken. Ook het
gevoel dat men van zichzelf heeft wordt door deze handelingen
veranderd. In de 'PR' van Ungerer bestaat er geen verschil tussen de
virtuele en de actuele ruimte. Het PR-model heeft een grote
vaagheidscoâfficient en een ruime tijdsfaktor: soms is men meer hard-
dan software, dan weer geeft men troost aan een vriend met een
gecrashde disk. Zijn er wel adequate backups? (nee dus). Chris
Ungerer: "Mijns inziens is het verzamelde persoonlijke werk dat met een
bepaald apparaat is verbonden van veel grotere waarde dan de hele
machine met haar programmatuur. Dit werk (een boek, partituur of
animatie) is veel moeilijker te vervangen dan de systeemkast. Het
persoonlijk werk vormt de kern van een Personal Reality Matrix. Het
karakter van een PR-ruimte is variabel. Je kan de telefoon er uit
trekken. Je kan zelfs proberen het telefoonnummer 0 te adopteren. Ik
wordt regelmatig gebeld op dit nummer. De PR-ruimte is niet voor ÇÇn
gat (in de muur) te vangen. Ik logeer vaak in machines waar een
creatieve biotoop is ontstaan, die door meerderen wordt bewerkt. Zo'n
werkplek is een knooppunt waar verschillende PR's vreedzaam
coâxisteren. Maar meestal neemt men geen kennis van elkaars creaties,
vermoedelijk wegens tijdsdruk, respect voor privacy of drempelvrees.
Een onverwachte gebeurtenis kan een vonk laten overslaan van de ene
directory naar de andere. Pas dan komt men met elkaar in gesprek."

Noten:

1. Volgens Michael Benedikt, samensteller van het eerste serieuze MIT-
boek over dit onderwerp, omvat cyberspace begrippen als 'data
visualization', 'graphic user interfaces', 'networks' en 'multimedia'.
"I would assert that cyberspace as a project and as a concept has the
capacity to collect these disparate projects into one - to focus them
on a common target." Cyberspace: First Steps, Cambridge/London, 1992,
p.122.
2. Bruce Sterling, The Future of Cyberspace, Wild Frontier vs.
Hyperreal Estate, in: Ars Electronica 1990, Bd. II, Virtuelle Welten,
Linz 1990, p. 231.
3. De angsten voor marsmannetjes is vervangen door die voor de
kriminele binnenlandse vijand, terwijl het oceanische gevoel zich nu
uit in het wentelen in neo-hippie mantra's. Zie Tom Wolfe, The Right
Stuff (New York, 1980) en Bilwet, Het Beeldenrijk (Amsterdam, 1985),
waarin de mythe van de eerste austronauten gekoppeld wordt aan de
introduktie van de nieuwe media.
4. Howard Rheingold, Virtual Reality, New York, 1991.
5. "Hardware, software, wetware zijn de drie gedaantes waarin de
mens/machine in de Nieuwe Wereldorde verschijnt. De afzonderlijke delen
van deze drieâenheid bezitten eigen geografische en historische
koîrdinaten. De hardware, waar wij al onze kultuur en kommunikatie op
afspelen, komt uit Japan. De programmatuur die het mogelijk maakt dat
wij al deze dierbare data kunnen lezen, komt uit de Verenigde Staten.
De rol van Europa ten slotte is de benodigde kulturele waarden &
ideeân, zoals kritiek en levensfilosofie, aan te leveren die weer in
programma's kunnen worden vertaald. De taak van wetware is het
produceren van kultuur, om die op de Japanse hardware met behulp van de
Amerikaanse software uit te draaien." Bilwet Media-archief, Amsterdam
1992, p. 141.
6. Laurie Anderson, gevraagd naar haar reaktie op de CNN-beelden
tijdens de Golfoorlog: "Voor mijn ogen werd een geheel nieuwe kunstvorm
uitgevonden om een oorlog te kunnen presenteren, met muziek op de
achtergrond, inclusief grafics. Ik vroeg me af wat het verschil was
tussen kunst en oorlog, maar ik heb nauwelijks onderscheid kunnen
ontdekken." (TAZ, 23-5-1992) Ook Avital Ronell is aanzienlijk
kritischer over VR na afloop van de Golfoorlog. Ze klaagt de
mobiliserende taal van Lanier en Rheingold aan als een "assault on
passivity" en pleit voor "a space of repose and reflexion, a space that
would let the other come." In: Support Our Tropes II, On Justifying the
hypothetical nature of art and the non-identicality within the object
world, Peter Weibel (red.), Keulen 1992.
7. Jaron Lanier, in: Mondo 2000, A user's guide to the new edge, New
York 1992. Ook de citaten van Barlow en Synergy komen uit dit boek.
8. Voor meer informatie: EFF, One Cambridge Center, Cambridge, MA 
02142, USA. tel. 09-1-617-577 1385, e-mail eff request@eff.org. In het
non-fiction boek van cyberpunkschrijver Bruce Sterling, The Hacker
Crackdown (New York, 1992) worden de FBI-operaties tegen de
computerkrakers beschreven en komt het werk van de EFF aan de orde.
9. Zie ook: "Een vage generatie in paniek", Interview met Arthur en
Marilouise Kroker, Andere Sinema 111, p.38.
10. G.W. Leibniz, Monadologie, Hamburg 1982, p.27.
11. Michael Heim, The Erotic Ontology of Cyberspace, in: Michael
Benedikt (ed.), Cyberspace: First Steps, p.17.
12. Interview met Werner KÅnzel, zie ook Mediamatic 7#1 en Werner
KÅnzel/Peter Bexte, Gottfried Wilhelm Leibniz, Barock-Projekte, Berlin
1990.
13. Michel Foucault, Andere RÑume, in: Aisthesis - Wahrnehmung heute,
Leipzig 1990, p. 39. Typoscript van een lezing voor de Cercle d'Etudes
Archtecturales, Parijs, 14 maart 1967.
14. De orde van de chaos, leven en werk van DFM/ARTburo Haefties, in:
Arcade #2, 1990, p. 114