HOE NEDERLAND VAN ZIJN KRAKERS VERVREEMDDE

WNC en de hetze der persen

DE VOORAVOND

Kraken anno '90 belichaamt nog een sociaal verhaal, dat voor
de rest van Nederland volkomen onbegrijpelijk is geworden.
Sociale woningbouw en sociaal-culturele voorzieningen die
volgens krakers 'de elementaire rechten en voorwaarden voor
zelfontplooiing' vormen, zijn vervangen door 'exotiese musea
en buitenlandse architecten'. 'Mensen met weinig geld worden
verbannen naar kippenhokken in Beijum of een gifbelt voor een
krottenkampje'. Het WNC, 'op een eminente lokatie in de
binnenstad' en 'op steenworp afstand van de Grote Markt', bood
een 'groot aantal voorzieningen', zoals 'volxkeuken
Salmonella, dagkafee 't Gebrek, vrouwenkafee de Derde Dame,
info-verspreidingspunt 689, casette/platenwinkel de Teller,
nachtkroeg de Perfectie' en 'een (bak)-fietsenwerkplaats,
ateliers, rommelwinkel, sportzaal, akrobatenoefenruimte,
concertzaal, muziekoefenruimte en woonruimtes', waarin
onderdak werd geboden aan 'plusmin. 40 mensen, een hoop honden
en katten en ook nog wat kippen'. Ondanks deze bijdrage aan
hun 'beeld van de leefbare stad' die zich onderscheidde van de
'economische a-sociale orde', liepen 'gesprekken tussen (alle)
politieke partijen en krakers uit op onbegrip'. De
Burgemeester Staatsen: 'Waar zijn ze nu zo boos om, denk ik
dan. Waarom doen ze zoiets? Ik heb daar geen antwoord op. Wat
ze doen heeft compleet geen zin. Ik denk nogal rationeel. En
daardoor begrijp ik het niet. Misschien moeten we voortaan wel
vaker bij een psycholoog te rade gaan.' Na wat therapie zou de
burgervader weer contact met krakers kunnen leggen.
Nederland spreekt inmiddels een andere taal dan het sociale
'krakersproza' dat naar buiten komt via 'open dagen, stencils
en gebonden boekwerkjes'. Uit de recensies blijkt dat de
persagenten zich totaal hebben overgeleverd aan de
marketinggedachte. Dit is een vertoog waarvan verondersteld
wordt dat iedereen zich daar in de loop van de jaren '80 aan
heeft onderworpen. Krakers wordt een falende PR verweten: 'een
enkele open dag kon de populariteit van het WNC onder de
Groningers niet verhogen. Een andere mogelijkheid, de pers,
werd niet gebruikt.' Deze quote definiëert de activiteiten van
de pers als free-publicity in het kader van campagnes voor de
eigen 'imagoverbetering'. De krakers worden aangeklaagd omdat
zij met hun krukkig design en modebeeld geen bijdrage hebben
geleverd aan het verkopen van zichzelf. 'Het is zo'n rot
gezicht voor de klanten', luidde de kritiek van de overige
middenstand in de Oude Boteringestraat. Bovendien liet de
direct mail die de krakers in de bus deden bij omwonenden en
media 'meer vragen open dan zij beantwoordde.' Groenlinks
raadslid Tom Pitstra ziet het zo: 'De bewoners van het WNC
hadden gewoon geen goed verhaal te bieden.' 
De WNC-krakers interpreteerden het verschil tussen hun
verteltrant en de criteria om gesprekspartner van de
burgerpers te worden als 'criminalisering'. Als je hun taal
niet spreekt, is het mediabolwerk 'niet vrijelijk
toegankelijk' en op voorhand wordt daarom al gerekend op 'een
verdere hetze van de pers': 'de kranten zullen weer volstaan
van halve waarheden, leugens en onvolledige en eenzijdige
verslagen.' Men wendt zich af van het mediamanagement dat
onder actievoerders gemeengoed was geworden en brengt een
anti-mediale beschermlaag rond de eigen panden aan.
'Binnendringen in de krakerswereld is onmogelijk', constateert
daarop onze verslaggever Harry Wubs. 'Wat de Bratra binnen de
panden mogen verwachten is onbekend.'
Het anderssoortige leven dat geleid wordt in de 'monumentale
panden' wordt door de persen plots vreemd en beangstigend
gemaakt. De krakers waren aanvankelijk niet meer dan anders
tussen anderen, terwijl ze met de ontruiming voor de deur
ineens worden opgelicht door de mediale schijnwerpers. Deze
vervreemding van het pand roept onder de 'stadjers' heftige
aantrekkings- en afstotingseffecten op. Nu het sociale
verhaal, waarin krakers zich opwerpen als verantwoordelijke
burgers, niet meer werkt, worden zijzelf 'verdrevenen' die
ofwel een exotische 'afwisseling in het straatbeeld zijn'
ofwel 'verwijderd zijn geraakt van de overheersende cultuur,
een subcultuur die niets, maar dan ook niets met de heersende
normen en waarden te maken hebben'. Het WNC zelf profileerde
zich naar dit laatste beeld, terwijl de bezorgde pers en
politiek van hen verlangde dat zij zich zouden promoten naar
het eerste imago, als verrijking van de grootstedelijke
cultuur. Deze twee contrasterende beelden zullen in verhevigde
vorm terugkeren in de commentaren op de vorm die de krakers
voor hun ontruiming hadden gekozen.

DE SLOOP

In de posthistorie van het kraaktijdperk verschijnen alle
erupties als een katastrofale gebeurtenis. In de permanente
actualiteit van hun nieuwsvergaring hebben de reporters hun
geheugen verloren. Niemand snapte de strategie van de krakers.
Het WNC is een normaal voorbeeld van de uitgelokte ontruiming,
waarbij de bewoners van begin tot eind het initiatief in eigen
handen houden, vergelijkbaar met de Grote Wetering, de
Mariënburcht en de Tesselschadestraat. Het gebruik van
belendende percelen als barricademateriaal gebeurde volgens
het klassieke boekhoudkundig rechtvaardigheidsprincipe:
'Jullie slopen onze kafees, wij die van jullie' (grand café
'Forum'). Of: 'Jullie laten ons ontruimen, wij ontruimen
jullie' in het geval van het advokatenkantoor 'Vos, Seidel en
Plas'. Maar 'Akse Hoortoestellen' werd niet aangepakt. De heer
P.C. Akse: 'Ik had aan één zin genoeg om de krakers mijn deur
voorbij te laten gaan. Ik riep dat ze nu maar eens naar een
ander moesten gaan. Ik had mijn beurt al gehad.' 
Het opwerpen van barricades was vanaf 4.20 uur al ruim een uur
bezig toen de eerste commandowagen van de ME arriveerde. Het
zou nog vier uur duren voor de mensen op straat het
verstandiger vonden om zich terug te trekken in het pand. Door
het gebruikelijke gekluns van de politie was er een zee van
tijd geweest om naar ander materiaal om te kijken toen het
eigen op was. Om 7.00 uur ging de fik in de barricades en werd
de advokateninventaris aangesproken: 'Deze schade is overigens
in het heetst van de strijd ontstaan, deels zonder opzet en
deels door eigen initiatief van mensen.'
De pers beschreef de verwoestingen met onverholen plezier:
'Een pas aangeschafde kopieermachine van 100.000,- is met een
moker door midden geslagen. Een viertal computers heeft
hetzelfde lot ondergaan, bureaus, stoelen en dicteerapparaten
kunnen alsnog bij het grofvuil, evenals de telefooninstallatie
en peperdure armenturen voor de verlichting.' Het 'alsnog'
suggereert dat de inhoud van het advokatenkantoor al veel
eerder bij de kippel had moeten staan. 
Het 'Bureau Bedrijfsleven' wordt ook door de krant bezocht:
'Acht personal computers zijn vernield en vrijwel
alle archiefkasten in een ru'ne veranderd. De kantoren aan de
achterzijde komen er nog goed af met een kreet op de muur en
een omgevallen kamerplant.' Het bureau ziet hierin de
mogelijkheid om een extraatje binnen te halen en claimt een
schade van drie ton. 
Forum-eigenaar Freek de Geus slaagt erin de grand riot
helemaal voor zich op te eisen, door van zijn citruspers het
symbool van de ontruiming te maken. Zijn salestalk haalt alle
media: 'Dat ze juist zijn zaak hebben uitgekozen voor
demontage ligt volgens de Geus aan het open karakter van
Forum. Grote ramen en veel makkelijk gooibaar meubilair.' Het
draagbare karakter dat hij aan zijn vluchtige etablissement
had meegegeven, wordt hem door de persen onder de neus
gewreven. Met veel leedvermaak constateren zij: 'Een kennelijk
te zware piano bleek grondig tot schroot verwerkt.' Ook Freek
slaagt erin de verzekering voor drie ton te tillen. 
Hierop droeg de gemeente haar steentje bij aan het
schadebeeld: 'Met de bedoeling het te vorderen bedrag zo hoog
mogelijk op te voeren zijn drie ambtenaren vrijgemaakt om alle
getroffenen actief te benaderen en te assisteren bij het
opstellen van hun claims.' Experts van
verzekeringsmaatschappijen vonden dan ook de schade 'voor
Noordelijke begrippen exceptioneel.'
'Het begin: een nieuwe Peugeot 205 heeft zijn beste tijd
gehad.' De behoefte aan vernietiging en verspilling is bij de
mediawerkers niet te stillen. 'Daar gaan onze dossiers...'
kopt een lokale journaille door dolle heen. 'De plaatselijke
journalisten zijn blij met de dramatische ontwikkelingen. Ze
verschansen zich enthousiast op de daken, wachtend op wat wel
eens het hoogtepunt in hun carrière zou kunnen worden',
schrijft een sensatieblad uit het Westen schamperend over de
achterlijkheid van hun collega's. Maar twee dagen na het
'Waterloo van de krakers' plaatsen Vos, Seidel en Plas al weer
een mededeling in de krant: 'Geen van onze dossiers is
verloren gegaan. Wij zijn normaal bereikbaar onder onze
nummers tel. 050-180541, fax. 050-185258.' De Peugeot blijkt
drie jaar oud te zijn geweest en werd 'gedumpt op het
opslagterrein van de milieudienst, met op de achterbank
folders over mooi Groningen. Die waren bij de recente
verhuizing van de eigenaar met plezier gelezen: 'Er gaat niks
boven Groningen. Ja, ja, dat hebben we gemerkt. We zijn
intussen al bijna in een steekpartij verzeild geraakt en we
kregen parkeerproblemen door markt en kermis.'

In de eerste mediafall-out vinden we een nauwelijks verborgen
vreugde over de gerichte aanvallen op yuppendomeinen. De
vluchtigheid van de pseudorijkdom waarmee de snelle geldmakers
goedkope sier maken, kwam in gans zijn armzalige materialiteit
op straat te liggen. Het destructie-plezier van de persen is
ook een uiting van hun afkeer tegen de vergankelijkheid van de
eigen mediaproduktie. De krakers, in hun strijd tegen de
stadsvernieling, sloopten precies de symbolen van het
kortzichtige winstbejag dat de 950-jarige stad Groningen het
aanzien geeft van een maquette van gipsplaatjes die het niet
langer dan vijf jaar zullen houden. Deze mentaliteit achter de
lokale stadsvernieuwing werd het meest treffend onder woorden
gebracht door een van de veertien werknemers van
slopersbedrijf Jager uit Mitwolde: 'Een leuke klus, zo'n groot
en onoverzichtelijk gebouw te mogen slopen.' 
Maar anderzijds wist WNC met zijn concrete aanpak in de
Westerse media een imagovergroting te bewerkstelligen,
waarin zowel Staatsen als de plaatselijke scribenten gefaald
hadden:
'Het is de bewoners van het WNC met al dat zinloze geweld wel
gelukt om de jarige stad royaal op de TV te krijgen. En dat is
iets wat je van de Stichting Groningen 950 nog steeds niet
kunt zeggen.' 

VROUWEN EN VREEMDEN 

In de dagen na de ontruiming komt het parasiteren op de
gebeurtenis pas goed op gang. Pers, politie, politiek en
justitie, die er tot dan niet in waren geslaagd door te
dringen tot het WNC, proberen een maximale energie aan pand &
arrestant te onttrekken om zichzelf in beeld te krijgen.
Enerzijds poogt men de krakers zo vreemd mogelijk te maken
door ze totaal af te snijden van het geregelde leven. Maar
anderzijds ligt het in de bedoeling hen te polijsten tot
'normale burgers', die middenin de economische orde staan en
waaraan dus grote geldbedragen kunnen worden onttrokken.
Vertegenwoordigers van de pers trekken onder leiding van
veldwachter Arjan van de Leur binnen in het wildpark van de
zojuist ontruimde panden. 'Voortgang door de ruime kamers
leert dat de vloeren overal gesloopt zijn. Lege flessen staan
in dozen, bedspiralen zijn voor ramen getimmerd en
verwarmingselementen als alternatieve planken gebruikt.' Even
daarvoor hebben 'de horden' van de stadjers en de ME 'hun
emoties van zich afgemompeld: 'Stelletje ratten!' en 'Zijn dat
ze nou?''. Prompt treft één onzer verslaggeefsters tussen
glasscherven, bananenschillen en ondefinieerbare puinhopen
'rattekeutels' aan. 'Het stinkt'. Maar helaas, nu de bewoning
voorbij is 'valt niet meer te achterhalen of de krakers
inderdaad tussen de puinhopen leefden.' Als amateur-ethnoloog
vraagt zij zich af of in andere delen van het complex 'niet
een beter beeld te krijgen valt van de leefgewoonten van de
krakers.'
Daarop doet René Otterloo om 11 over 10 enkele verhelderende
observaties te Winschoten: 'Een bus met 20 meisjes in leeftijd
van pakweg 16 tot 22 jaar arriveert met oorverdovend gekrijs
bij de achteringang van gevangenis de Noorderschans. Zij
noemen zich krakers en proberen tijdens het schaamteloze
gebulder de vloer van hun 'taxi' te vernielen. Tientallen
voeten dreunen onafgebroken op het plankier. Door deels
geblindeerde ruiten zien omstanders het schorriemorrie aan
zich voorbij trekken. Verwilderde blikken in hun ogen, hier en
daar een hanekam. Even later worden ze zonder dralen in de cel
gesmeten. 'Daar komen ze wel tot rust', voorspelt bewaarder
Rudi Wijngaard. Hoofdbewaarder Otto Brakhuis heeft vandaag nog
even maandverband aangeschaft.' 
Nadat in de mannenfantasieën van Otterloo de wilde wieven
getemd zijn, is de toon gezet om de arrestanten alle
benamingen te geven die hun naar de woestenij verwijzen:
'avonturiers, leden van randgroepen, branieschoppers overgoten
met een pseudo-idealistisch sausje, alternatief ingestelde
individualisten, drop-outs uit alle windstreken,
schurfekoppen, geteisem, losgeslagen jongelui die vrijelijk
schoffeerden, viezerikkuh, pubers, radicalen, jonge
criminelen, terreurbende, vandalen, elitair anarchoclubje,
desperado's, richtingloze mensen, terro's', kortom 'een stel
in bivakmuts en anarchisten-uniform gehesen relschoppers dat
zich kraker noemt' met als drijfveer 'destroy tot je er bij
neervalt'. Genoemde Wubs nuanceert echter subtiel tussen de
'eigen krakers' en 'de buitenlanders': 'In Italië al joeg de
politie hen uit de gekraakte panden. In Duitsland werden ze
in Bremen en Hamburg uit hun illegaal verkregen woonsteden
gejaagd of waren ze 'nicht gewünscht' in de Hafenstrasse, de
krakersvrijstaat in de Elbestad. En hetzelfde gold voor de
'squatters' die uit Engeland de Noordzee waren overgestoken.
Tenslotte klonterden ze samen in het WNC-complex, namen er
meer en meer de plaats in van de oorspronkelijke krakers.' In
de natte dromen die Wubs aan zijn publiek toeschrijft, duiken
de 'verdrevenen' in de kraakdiaspora op uit waterige oorden
aan de rand van de beschaving, om telkens 'elders een nieuw
droomwereldje op te bouwen, al was het in Zweden of
Denemarken. Want Europa 1992 hebben zij in hun kringen allang
in praktijk gebracht.' De wubse variant van de
buitenlanderhaat projecteert hij fatsoenlijk in het Duitsche
anti-semitisme waar hij de Hafenstrasse-krakers van beticht.
De Europese barbaren beschikken bovendien over een eigen
tamtam: 'de jungle-telefoon, een onderling
waarschuwingssysteem in geval van calamiteiten.' Wubs moet
zich nodig eens laten nakijken, maar in vergelijking met de
andere hetzers zet hij zijn deliria eigenlijk alleen maar wat
helderder op een rijtje. Hij ziet krakers als de terugkeer van
vaganten, nomaden en gekken die de nieuwe stadstaten na '92
gaan belegeren. 'Hun voertuigen stonden vorige week al
geparkeerd langs de Peizerweg (foto Ida Mulder).' Overigens
wordt er ook tussen buitenlanders genuanceerd. Nu de Italianen
in het cachot zitten, wachtend op hun uitwijzing, kon het
complex worden afgebroken 'naar een ontwerp van de Italiaan
Giorgio Grassi'.

DE KELDER

Een synoniem voor de 'woeste en niets ontziende' groep duikt
weer op uit het sociologen-vocabulair van de jaren zestig: de
subcultuur. Van een kraakbeweging is bij de schrijvende persen
geen sprake meer. Het neutraliserende woord 'scene' kennen ze
niet en ze grijpen daarom terug naar de archaische term uit de
begintijd van de jongerenconsumptie. De subcultuur beweegt
zich niet in de sfeer van het sociale en het politieke. Hij
heeft zich geworteld op een plek, die 'vrijstaat' wordt
genoemd. Deze plaats is wel lokaliseerbaar, maar bevindt zich
de facto ondergronds. Een beeld dat nog versterkt wordt door
het feit dat de groep van 150 uit hun 'krakersbunker' naar
boven klommen om op straat gearresteerd te worden. Het
eigenaardige van het afgedrukte denken in 'subculturen' is dat
ze eerst krachtig van de hand worden gewezen door de
autoriteiten, maar direct daarna in bescherming worden genomen
tegen de kwade invloeden van over de grenzen. 
Burgemeester Staatsen raakte echter zozeer in een
repressieroes dat hij niets anders meer kan bedenken dan dat
hij alle uitingen van anders-zijn 'blindeloos' wil uitroeien.
Na het WNC-weekend laat Josje Staatsen het kraakpand P.K.
Woldijk ontruimen, waar de ex-WNC'ers zouden gaan wonen. Zijn
legitimatie voor de juridische truc die daarvoor gebruikt
wordt: 'Het is niet de bedoeling dat ze zich weer gaan
concentreren. We moeten alles doen om opnieuw een vrijstaat in
Groningen te voorkomen. De knop is om.' Het bestuur geeft
hiermee openlijk toe dat ze het stadium van
niet-toerekeningsvatbaarheid heeft betreden en uit dat in
waan-voorstellen over het omkeren van de bewijslast, het
verbieden van kraken omdat de woningnood is opgelost en het
verhalen van de schade op de arrestanten door hen
'druppelsgewijs uit te wringen.' Deze drooglegging van de
krakers zou via het 'inhouden van uitkering, loon en zakgeld'
dienen te gebeuren. Maar al snel wordt ingezien dat deze
strategie op niets zal uitlopen. Waren de krakers eerst
ratten, daarna makke lammetjes, nu worden ze definitief 'een
kale kip die je niet kunt plukken'. J. Mees stelt dan ook voor
ze 'vrijwillig onder toezicht een vak bij te brengen om
zodoende de zinloze schade weer te vergoeden.' Het enige dat
de persen tegenover het sociale verhaal van de krakers weten
te stellen is een beroep op hun eigen portemonnee.
De politie, die in Groningen terugkijkt op 'het ambachtelijk
hoogtepunt van zijn carrière', probeert nog een beetje na te
hetzen door de leefgewoonten van krakers alsvolgt te
karakteriseren in hun corpsblad: 'Er werd proletarisch
gewinkeld, winkelpersoneel in elkaar geslagen en zelfs een te
hulp geschoten agent zwaar gewond.' In deze kijk draait het in
het kraak-consumptiepatroon niet om het fatsoenlijk verbrassen
van geld, maar om het stormenderhand onttrekken van
gebruikswaar aan het maatschappelijk verkeer. Dit onbehagen in
de burgelijke cultuur werd ook al bevestigd door het feit dat
de WNC'ers zich verzetten tegen de vestiging van nota bene een
bibliotheek op hun plek en door het gegeven dat ze 'kunst',
die de advokaten als investering aan de muur hadden hangen,
'op de brandstapel wierpen'.

ALWEER WOENSDAG

Toch schijnt door al deze psychotische projecties de lof voor
de krakers heen. Ze waren er dan toch maar in geslaagd 'menig
kunstenaar een atelier te bezorgen, menig muzikant oefende er
en minder populaire muziekgenres hadden er hun podia'. Dit
alles heeft 'voor de Groninger samenleving een bescheiden rol
gespeeld'. 'Een andere, veelgehoorde bewering over WNC-krakers, als zouden het
maniakale criminelen zonder ideële
bedoelingen zijn, kan als foutieve generalisering de prullebak
in', getuige 'de stencilmachine waarop de welbekende
pamfletten van de krakers in duizendvoud vermenigvuldigd
zijn'. 'Burgemeester Staatsen maakte een grove inschatting van
de populariteit van de krakers: 'Bij de bevolking van
Groningen bestaat geen greintje sympathie voor de mensen die
zich in het WNC ophielden.' Hij had ongelijk. Dertig Groninger
krakers demonstreerden gisteravond voor het hoofdbureau van
politie tegen de arrestatie van hun broeders en zusters in de
strijd.' De onverwoestbaarheid van de WNC-kultuur blijkt
volgens Mees ook uit het volgende: 'De lectuur waarmee ze
zichzelf 'fijn' opfokken is nog steeds in de speciale
winkeltjes te koop.' Deze roep om censuur maakt de stencils
pas echt attractief! 
Toen 'onze verwilderde krakers' wat minder bescheiden werden
en in het straatoptreden van vrijdagnacht hun mening over het
afzichtelijke uiterlijk van het bibliotheekontwerp
ventileerden, resulteerde dat dan ook alleen in een tijdelijke
inzinking van het low-profile kraakimago. Gilde de burgerij
eerst hysterisch dat de kraakmenschen alles zelf zullen moeten
betalen, na een paar dagen gillen draaien de persen terug en
proberen alsnog te scoren.

Een week na de 'complete oorlog' lezen we onder de kop 'Ach,
zo'n café' dat 'nu de sensatiejagers van de media naar verse
brandhaarden zijn afgereisd, het publiek met volle teugen
geniet van een enerverend stad-Groninger arrangement: een
wandeling door de Boteringestraat, over het Broerplein,
versnapering in het Forum en, tot slot, een brok straat- of
baksteen als souvenir, eigenhandig geraapt, dan wel met
hamer en bijltje gebikt.' Met de bijdrage van het WNC aan
Groningen
950 is de stad de jaren negentig ingetreden en kan het zich
voortaan meten aan de wereldgeschiedenis die aan de Berlijnse
Muur werd gemaakt. 
Forum, dat eerst nog het uiterlijk had van een
Bols-commercial, heeft dankzij de kraak-restyling een
post-modern design gekregen, waarin brokstukken, citaten uit
de geschiedenis en ru'ne-esthetiek voor net dat beetje extra
zorgen: 'Aan de wand een grote spiegellijst zonder spiegel, de
klankkast en het toetsenpaneel van de oude, witte piano
volledig gehavend, een brok stoeptegel en een ingelijste reeks
foto's van het café bij 'de bevrijding'.' Zelfs de bezoekers
hebben begrepen wat het nieuwe modebeeld is: 'Aan de leestafel
zit een bijna vijftiger, zijn niet meer al te weelderige
haardos in 'coupe punky', paars t-shirt, spijkerbroek.'
Weemoedig kijken de Groningers terug naar de 'ongewoon heftige
explosie van agressie' die de stad even de media-werkelijkheid
had ingedreven om te worden opgenomen in de vaart der
volkeren. 'Jammer dat de krakers moesten vertrekken', hoort
men in Forum. 'De krakers hoorden bij de stad. Zo'n ongeordend
zootje zorgt voor afwisseling in het straatbeeld, maakt een
stad minder ordentelijk, minder saai.' Voortaan zit het
calvinistische nihilisme van de Groningers weer in de tang van
de overheersende cultuur.

(circa 1992)