Disambiguation

(ENG) README.first Essays on film and technology

(NL) README.first, Essays over film en technologie

README.first,

Essays on Film and Technology

Contents

Foreword
Miriam Rasch and Jurian Strik

A Destructive Game
Hans Schnitzler

Insecure Happiness and Secure Design in Little Joe
Emma van Meyeren

Ben Grosser’s Order of Magnitude
Geert Lovink

In the Eye of the Beholder
Fiep van Bodegom

Powerplay to the People
Lilian Stolk

Football Technology
Sanneke Huisman

A Post-Nostalgic Road Trip
Theo Ploeg

HBO GO - Awkward Family Viewing
Dan Hassler-Forest

Language is a Failed Technology
Daphné Dupont-Nivet

Biographies

Foreword

README.first is a collection of mini-essays, published in the run up to the Plokta filmfestival. We’ve asked writers, researchers, theorists, artists, programmers, and others to pick an online video that functions as a stepping stone for their thought and practice and to comment shortly on why they find the video so significant, funny, or outright disturbing. The resulting reflections speak about Silicon Valley obsessions, our mediated social lives, the impact of technology on centuries old games, and more.

Plokta showcases film as a frame of socio-technological themes and discussions. With these essays we want to broaden the scope to one of the most significant developments in visual culture of the past decades: the rise of online video. At the Institute of Network Cultures (INC), online video has been a research topic already since 2007, in a continuous project named Video Vortex. Together, Plokta and INC, hope to stimulate reflections before, during and after the festival on what the moving image has to say to us.

The essays were published in the weeks leading up to the festival and are now collected in this bilingual downloadable publication. We hope you enjoy coming back to these texts and videos, as they whisper softly… readme.

PS: You can open the videos by clicking on the thumbnails.

Miriam Rasch, Institute of Network Cultures

Jurian Strik, Plokta

A Destructive Game

Hans Schnitzler

We are witnessing an historic economic mutation, according to Shoshana Zuboff in The Age of Surveillance Capitalism. Where capitalism had originally generated profits through concrete products and services, and then focused on profiting from speculation, it is now directed principally on profit maximization through the exploitation of behaviour – including future behaviour.

This new form of profit-making thrives under a regime that has mastered the art of attention-seeking, a constellation that in economic terms is also understood as scarcity and therefore labelled the ‘attention economy’.

A consumer is namely a consciousness with desires. If you can identify these desires, it becomes easy to predict future purchasing or decision-making behaviour, and where necessary to influence and modify it. Breaking into this tightly-knit field of interpersonal dealings and relationships is therefore the most important aspect of the game that the desire-catchers are playing with us.

Data and algorithms, the lubricants that keep the wheels of the internet industry turning, are increasingly able to peer inside the heads of civilians and consumers and to predict, and potentially adjust, their activities. The only precondition is that these heads allow themselves to be linked to the digital machinery that can analyze and exploit personal data – whether or not it fits into 280 characters or less.

This is why Silicon Valley calls in the help of advisors like Nir Eyal, Stanford University lecturer and author of the tech industry’s bible Hooked, who identified the tactics that would keep data-humans glued to their devices. Advanced attention strategies and regular dopamine injections keep the infantrymen of the digital age on permanent stand-by, or until they get Twitteritis.

The fact that we are dealing with an all-out war was confirmed by the CEO and founder of Netflix, Reed Hastings, who at an unguarded moment let slip that his greatest enemy was the human need for sleep. A sleeping person is the nightmare of the average attention dealer.

So the expansionism of the Silicon Reich depends on the successful annexation of our attention. To this end a data-delirium-befuddled supreme command at the western edge of the United Sates has embarked on an information and communication apocalypse that is rendering the data-human literally dumbstruck. Everything comes at a price, and the cost of the invasion of our attention domain is described in military circles as ‘collateral damage’: widespread attention destruction.

The battle for our attention is no trivial issue. Attention is a vulnerable human resource that can also become depleted. In this sense the attention crisis can be compared to the environmental crisis; just as clean air lets us breathe, pure attention lets us think and feel. In fact attention stands for love, commitment and involvement.

So allowing our attention to be commodified is not just a very intimate issue, but also a destructive game – just as destructive as the game that Carmen and Don José play in the Bizet opera.

Insecure Happiness and Secure Design in Little Joe

Emma van Meyeren

What would happen if a plant could be genetically modified so that it could make people happy? Would it overthrow the antidepressant industry? Who would make the plant, and how would it work? Jessica Hausner’s new film Little Joe asks and answers some of these questions.

When plant breeder Alice Woodard is pushed a bit too hard to have her happy plant Little Joe ready in time for mass distribution, a series of odd events makes her aware of the possible unwanted effects the plant might have. ‘Little Joe changes the people he infects,’ the voice-over of the trailer says in a sinister tone.

What stands out immediately is the film’s Wes Anderson twist on minimalist futurist aesthetics. Alice is either dressed in a soft green unwrinkled lab coat or a pastel pink seamless jacket. The lab is transparent but not necessarily bright, dressed in soft tones and red lights. Although the plants grow in a greenhouse, the rest of the lab is seemingly without edges or corners. And the plant itself? Its deep red enhances the otherwise soft color palette perfectly. It gives just the spark of liveliness the film needs to seem real enough, but not quite too real.

The aesthetic depiction of the Future™ has changed throughout the history of film. The 80s had neon, the 90s had concrete. As one writer points out, even multicultural street life once was part of the aesthetic palette of futurism. Although these choices might look like they are made independently of the plot, aesthetics are driving factors of the feeling a movie conveys. In the case of Sci-Fi, they reveal dominant attitudes about the future. Neon could express exciting and curious attitudes towards the future. Concrete’s timeless and placeless qualities could express a sense of a new beginning, while its harshness and greyness also convey a more grim and skeptical feeling.

Bright, light, seamless, and curved shapes like the buildings and clothing in Little Joe generally portray an optimistic view of the future. It is the look of human control over the mess and instability of nature. Little Joe feels like it’s filmed in the Apple version of a greenhouse. Just like the Apple store, it is calm because there is order. The two are linked, they almost become interchangeable. The problem of a design that becomes interchangeable with a feeling is that it tends to be a way to trick you. In the case of Apple, the point of the trick is obvious: you have to be persuaded to buy their new expensive products.

This begs the question what persuasion Little Joe is doing. It certainly isn’t portraying a naive or optimistic narrative about true human happiness through modified plants. The whole plot is actually set up to question this, making perhaps the most classic of all Sci-Fi questions central to the film: is this new technology serving us or are we serving Little Joe? In this case the combination of soft aesthetics and a sinister plot enable the “hypnotizingly eerie” qualities the movie is praised for. The plot makes the initial calm and soft hues and forms suspicious, thus enabling a critical view of the possibilities of technical solutions to human problems around things like happiness, reproduction, labor, motherhood and mental health. The conversation between the aesthetics and the plot of Little Joe both reveals and conceals aspects of these questions, making it a good starting point for further conversations.

Ben Grosser’s Order of Magnitude

Geert Lovink

The video cut-up piece Order of Magnitude features Mark Zuckerberg’s obsession with growth. Instead of taking the traditional critical approach, Ben Grosser magnifies particular words that return in each and every one of his sentences: ‘MORE’, billion, trillion, etc. Ben Grosser: ‘Covering the earliest days of Facebook in 2004 up through Zuckerberg’s compelled appearances before the US Congress in 2018, I viewed every one of these recordings and used them to build a supercut drawn from three of Mark’s most favoured words: more, grow, and his every utterance of a metric such as two million or one billion.’

Inside the exploding galaxy of Facebook there are no limits of growth. After a few minutes the viewer gets exhausted and is ready to swipe the video away, stand up and walk out: the exact opposite response to what we experience when we’re on Facebook, Instagram, or WhatsApp. The emptiness of this guy is simply disgusting.

Despite the feelgood motivations of digital detox apps and courses, the messy reality is that we want to spend more time on social media. We all desperately want to grow, collect more friends and followers, views, clicks, and likes. Then why do we respond in such a paradoxical way to ‘moreism’ when we see it in this artwork? We’re urged to no longer think in terms of millions: we are billions and write trillions of messages. There are always more images, more data. It all sounds so childish; the little tyrant who wants more and more. Still, the baby face of this eternal teenager, the infantile entrepreneur, has got something cute and innocent. Could this naïve guy do any harm? He just wants more, fair enough.

Already in the 1970s growth had become problematic, and in this day and age of climate urgency it’s looking straight out antique. Still, we can’t seem to shake it off. Until recently, excessive, quick forms of expansion were understood as ‘inflation’ (remember the German inflation after World War I). In our age, however, more can never be less. We’re all children of the Big Bang Theory and are taught to accept that exponential expansion of the social media universe is subjected to the laws of physics.

‘Remember, your first billion is the hardest.’ The venture capital dogma to grow fast, at all cost, has wiped out precious network ecologies. The violence of this military Blitzkrieg strategy is what we hear in the excited-agitated voice of Mr. Zuckerberg. Order of Magnitude gives face to the Silicon Valley strategy of hypergrowth and its aim to gain a monopoly position by outgrowing other modes of communication as fast as possible, using Peter Thiel’s adagio that ‘competitive markets destroy profits.’ While the established Western elites still preach ‘competition’, this obsessive 47.15 minutes compilation brutally pushes aside all naïve and moderate concepts.

Will our exhaustion one day flip into refusal? When will this inflationary epoch ever come to a close and burst all bubbles? Do we really need more critique, more therapy, more alternatives? No, not again!

In the Eye of the Beholder

Fiep van Bodegom

Even Google couldn’t help me here, but I seem to remember that Rudy Kousbroek – a car enthusiast – once wrote an essay in which he claimed that most people, when asked to imagine the cross-section of a car, would see nothing more than a kind of sponge, a featureless plane. They have no idea what the underlying mechanics look like; how an oil-based fuel is turned into forward motion. They have no idea how this large-as-life object, one they depend on every day, actually works. This could also be a rather apt description of my own relationship with my computer, and with ‘the internet’.

In a discussion of some recent studies on the now-ubiquitous internet and the effect it is having on people, Patricia de Vries writes in De Nederlandse Boekengids about the false dichotomy drawn between the ‘real’ and the ‘virtual’ worlds: ‘This vision leaves no room to problematize the internet as a part of the complex, messy socio-technical tangle in which we live, invested by such factors as geographical location, capital and work, politics and economics, but also by smaller quantities, such as you and I – and all the expectations, ideas, desires and aspirations of these players. Even more significantly, we are all too willing to ascribe our fears to something that lies outside ourselves, and which is therefore beyond our reach.’

“Well...this is the beginning of the end. Nobody’s safe any more.”

In her notebook Simone Weil wrote: ‘A very beautiful woman who looks at her reflection in the mirror may very well believe that the image is herself. An ugly woman knows it is not.’ One might suppose that beauty was redundant in a virtual world; after all, it has no function there – no biological function, at any rate. Nevertheless, we seem to be developing ever more ways to present human figures in new forms of ‘artificial’ perfection. The poor bodies in the real world are then put through painful and expensive contortions so as to measure up to their virtual counterparts.

“No, you’re not the only one thinking you’re tripping out. They morphed his face. You’re welcome.”

Over Christmas dinner my uncle related how he had Googled something or other and found a clip of an interview at which I had also been at the table, as the moderator. Yes, said my aunt, you looked so relaxed! You crossed your legs, settled into your seat. So relaxed. I don’t know whether this is paranoia or delusions of grandeur – both, perhaps – but the first thing I thought was: Oh, no! If there’s enough image material of me online, then anyone with a deep-fake program – now a tool for programmers and the digitally literate, but soon not much harder to use than an Instagram filter – could have me say anything. ANYTHING.

“I’m sky high right now and and this was a bad decision to watch.”

In the Santi Quattro Coronati, a basilica in Rome, a series of 13th-century frescos depict the purported conversion and baptism of the Roman Emperor Constantine. The emperor, stricken with leprosy, is miraculously cured by Pope Sylvester. In return for this cure, Constantine then bestows authority over large swathes of his empire to the church leaders. A few centuries later, the document describing this Donation turned out to be a 7th-century forgery (which had nevertheless served the Popes extremely well). What always strikes me about these frescos is how successful propaganda can look so silly. Diseased, but in full imperial regalia, Constantine lies awkwardly in bed, his eyes closed, his brows furrowed in resignation. Red spots have been painted onto his face and arms with great care and unnatural regularity.

“This technology will be used for evil purposes. Wait till the 2020 elections.”

I’m not trying to say that there’s nothing new under the sun. On the contrary: just as orchids and insects co-evolve, we humans evolve along with the technology we invent - even if most of its anthropoid users haven’t the faintest idea how it actually works.

Powerplay to the People

Lilian Stolk

On the face of it TikTok looks like a platform for meaningless content: silly dances, stupid tricks and bored teenagers. But behind this superficiality there’s all sorts of stuff going on. For instance, you get a peek into thousands of bedrooms all over the world, and it is one of the few places where you get to see content from outside your own filter bubble. And there are TikToks that do, in fact, raise important issues. My own favourite is a video by the Afghan-American teen Feroza Aziz from New Jersey, a video which went viral at the end of November 2019. Aziz used the popular online video genre of ‘beauty tutorial’ not to explain how to make smokey eyes or perfect curls, but as a cover for a serious message. While confidently curling her eyelashes she asks her viewers to give some thought to the Uighurs in China, a discriminated Muslim minority. Over a million Uighurs are detained in ‘re-education camps’ whose existence has long been denied by the Chinese government.

This beauty tutorial demonstrates why TikTok is both a worrying and a fascinating phenomenon. The popular video platform quickly became a serious player in the social media landscape, and is currently the largest platform not belonging to Facebook. A significant difference from Facebook, Instagram or Snapchat is that TikTok comes from China. For years we have given our data to companies with American owners: men with dollar signs in their eyes, sure, but who at least come from a culture with more or less the same norms and values. We could, and still can, call them to account from time to time. But how does that work if we give our filmed lives to China? China treats ideas like freedom and privacy very differently. Their social credit system and internet censorship of Western websites are clear examples of this. Against this Chinese background TikTok struggles openly with its new position as a global platform. TikTok blocked Aziz’ video soon after she had posted it, then denied it, and later gave a grudging apology, for fear of losing the sympathy of Western users.

Blocking her original post, incidentally, had little point. Funnily enough this is because of how TikTok itself is built. The app was designed around the meme principle. Every video has music, and this sound fragment challenges TikTokkers to do a dance, a trick, or a performance. Other TikTokkers then make their own version. For instance, the opening line “Walk a mile in these Louboutins” from Iggy Azelia’s number Walk has given rise to a hype in which users tie bizarre objects to their feet, from candlesticks to oven gloves, and try to walk with them. These short videos are not just shown to friends, but can be seen by every TikTokker, and this means that such ‘challenges’ can go viral incredibly quickly. This is exactly what happened to Aziz’ video. On YouTube her video would have stood alone. As soon as content moderators realized that they’d let her video slip through the net, it would have been taken down. But on TikTok a video is like the first falling domino. After Aziz came dozens of other TikTokkers who used supposed beauty tutorials to call attention to Uighurs. Because the challenge spreads like a virus, is it hard for content moderators to eradicate them completely. We know that on online platforms, where much of our social life now takes place, we are constantly being watched by the Big Tech companies behind the platforms. The TikTok mechanism is interesting because it offers its users a way to push back. Power to the people!

Football Technology

Sanneke Huisman

Football and technology: at first sight, two things that couldn’t be further apart. In The Ball, The Field, The Arena, a video essay, the artist Florian van Zandwijk proves us wrong. He looks at the world’s most popular sport from a social-science perspective and depicts it through the lens of culture and technology. He starts from the premise of the book Homo Ludens (1938) by the Dutch cultural theorist Johan Huizinga, namely that play is both a primary and a necessary condition for the creation of culture. Van Zandwijk tests this thesis using football, and gives Huizinga contemporary currency by focusing on the most recent developments in the field of technology and media.

The almost 20-minute video essay on the intertwining of football, culture and technology is formed entirely of found footage. Three chapters give the work its title: the ball, the field, and the arena. In a whirlwind of fragments taken from television, social media, video games and advertisements we see how sooner or later everyone – whether in politics, professional life, or their free time – is confronted with football: from street kids to stars, from robots to world leaders. We see Trump and Putin using a football to put on a toe-curling display of affected fraternization. We see the influence of FIFA, a commercial video game which generations of children have played. We see how digital technology has become part of the physical vocabulary of the referee: if he wants to watch an instant video replay of a possible foul, he signals the outline of a screen with his fingers. Football has devoted an extraordinarily important role to mass media and technology. It is no coincidence that these are also hot topics in art and media art, where culture and technology also influence one another – and where politics is never far away.

Lastly, the soundtrack of The Ball, The Field, The Arena is as uplifting as it is agonizing. The first few seconds of the UEFA Champions League theme tune – Zadok the Priest by

Georg Friedrich Händel, arranged by Tony Britten – are spun out over the entire length of the work; a sustained crescendo holds the viewer in its grip. Watching the work in a cinema becomes a collective experience, just like a football match. The insistence of the music creates a tension you could cut with a knife. As a spectator you might actually want to leave, but you soon realize: We’re in this together. And whether you’re there or not, the result is inescapable. At the end of the film the camera zooms out: the final shot. The ball is part of the field, the field is part of the arena, the arena is part of the city, the country, the continent, the world. The world is a football. Football is the world.

A Post-Nostalgic Road Trip

Theo Ploeg

A pale blue sky is bisected by a windscreen wiper. The camera is shaky; it jerks to the right, then to the left. The driver stares ahead stoically, ignoring the camera. On the back seat a friendly bearded face smiles, showing his teeth. The image flickers and jitters with colourful glitches. For a few seconds. Then the blue sky returns. And the windscreen wipers. The camera zooms in on the dirt and cracks in the windscreen.

We are watching a road trip, filmed in 1991. Somewhere towards the end of the four-minute video we see the film-maker. Like the others he has a bushy beard and wears formal clothing, including a broad-brimmed black hat. A member of an orthodox religion, perhaps? Is the building in the video’s last shots the final destination of the trip? A makeshift house of worship, lost between the wide fields and woods of the countryside in – yes, where? Russia?

These are questions you ask yourself only if you start thinking about what you’ve just seen. Most of the time I never ask myself this about EELF videos.

EELF’s YouTube channel combines 1990s amateur video with recently released music. The music has the leading role. In early 2017, the Lithuanian Andrius started uploading his favourites: just-discovered electronic dance music that harked back to the earliest days of the genre. He found suitable still images to go with the music. It was a success; his followers grew to a few hundred. In mid-2017 Andrius switched to video. First he combined lo-fi house with film scenes. It was fun, but something was missing. The combination had to be something other than just a gimmick. Sound and image had to support one another, had to lead to something unique. It all came together when he started using found VHS material from YouTube. New lo-fi house with amateur video clips from the 1990s were a perfect fit.

Today EELF has a catalogue of about 800 of these combinations, the channel has more than 100,000 subscribers, and Andrius spends two hours a day making new uploads.

Finding the perfect combination is a delicate operation. Late Nite by the Toronto DJ GiveUp, released on 3 February, is the soundtrack for this road trip. No, wait: the images of the trip form a visual frame for the fragile, melancholic house music. Andrius’s tagline is ‘EELF is creating nostalgia’, but that’s not how I see his work. Yes, the music he curates flirts conspicuously with a musically more interesting past, and the videos he selects are also of another age. But when the two are superimposed something new arises, something I would rather describe as an alternative reality. There are elements that make us think of the past. The naïve, simple drum patterns of Late Nite, for instance. The old women on the roadside waving exuberantly at the camera. The clumsy zooming in and out, and the jerky camerawork. Together these images call up emotions we might call ‘post-nostalgic’: they make us aware that we can approach things today in a more open, conscious and naïve way without losing ourselves in the past or the future.

EELF is showing us a new pop culture that doesn’t fight the status quo but creates a different world. YouTube is full of channels like this, and they all deserve my attention, but for the time being my hands are full with EELF: I’ve still got several hundred music videos to go.

HBO GO - Awkward Family Viewing

Dan Hassler-Forest

For the past twenty years, we have been told that ours is a true Golden Age of Television. HBO was the first company to realize that the production of prestigious TV programs for the cultural elite could be just as profitable as broadcast media aimed at the traditional mainstream audience. With the slogan ‘It’s not TV, it’s HBO,’ audiences learned to watch serialized television narratives in a different way: not as a casual distraction that occupied a central place in a living room, but as a valuable and complex medium that deserved to be studied, debated, analyzed, and watched with our full attention.

For the generation that has come of age in the Facebook- and Google-dominated age of platform capitalism, this perception of television has become second nature. And as this advertisement illustrates so vividly, many older viewers still labor under the misapprehension that television programming is meant to support social interactions. But the joke, of course, is that they are hopelessly old-fashioned in their understanding of this medium’s function: their children are the ones who ‘get it’ in their obvious irritation over their parents’ inappropriate attempts at small talk.

But while countless digital subscription channels offer us an endless proliferation of just this kind of Quality TV, we may wonder at what cost we have made this transition from mainstream media to hyper-individualized flows of media content. For while commercial network television was far from ideal as a vessel for debate and critique, it did at least anchor us within a shared sense of reality – both in the social space of our living rooms and in work environments where interactions were facilitated by a common knowledge of popular culture.

Digitization and media convergence have transformed the role of mainstream media from the production of consensus to one designed to maximize and aggravate existing forms of social, cultural, and economic division. As a rapidly-growing number of streaming platforms compete for viewers with disposable income, those without the means to pay for Disney+, Amazon Prime, Hulu, Apple TV+, and Netflix are consigned to more cheaply-produced genres such as reality TV, talent competitions, and the never-ending parade of high-concept game shows. Perhaps not coincidentally, these more widely accessible ‘free’ forms of TV programming also sell us a worldview grounded in hardcore social Darwinism: a rat race in which the ‘losers’ fall by the wayside, while the rare class of ‘winners’ are rewarded with excessive material wealth, social status, and celebrity.

It is a sad form of irony indeed that a technology that was expected by so many to liberate us from the tyrannical power of commercial media has mostly worsened the problems it was supposed to solve. More than ever before, a small handful of global corporations rule over our media landscape. We pay for their services either with sizable subscription fees or by giving them our personal data for free – or, most commonly, both. The fact that the cultural elite now gets more enjoyment from watching TV feels like cold comfort in such a bleakly dystopian media life.

Language is a Failed Technology

Daphné Dupont-Nivet

I have a confession to make: Google co-authors my emails. Not all of them, rest assured, but certainly a decent amount. If you have received a slightly formal, what some might call boring, email from me lately, the chances are high that Google had its say. For a year or so now, whenever I set off to write a sentence along the lines of ‘thank you for your message’ or ‘all the best’, Gmail is quick to suggest a plausible ending. And I? I tap my right arrow and let it happen. It knows its shit. It saves time. Authenticity is a myth, anyway.

***

In the 2015 silent video Language is a Failed Technology by the Norwegian artist Toril Johannessen, two wooden spindle tops discuss the nature of language. Is language inherent to human nature? A skill we all possess innately, forming the basis for how human life is organized? Or is it the opposite: a technology? An instrument that humans created in order to communicate, something we shaped and structured to make human interactions more seamless – or less complicated, at least?

Silently yet vehemently they argue. I imagine them to be shouting at the top of their voices, until they suspend their dispute: ‘Let’s perform.’ They spin on and on, communication without words, language without sound.

***

Let’s not forget that words have sounds, Ursula Le Guin stressed in the 1976 introduction to her genre-bending science-fiction novel The Left Hand of Darkness. ‘A sentence or paragraph is like a chord or harmonic sequence in music: its meaning may be more clearly understood by the attentive ear, even though it is read in silence, than by the attentive intellect.’

I now take this to imply (but how can I be sure?) that communication envelops more than just the meaning of our statements, the definitions of our words. What we say surpasses its intended consequences. Words have sounds, sensations, aesthetic value. They create connections that are unspeakable, like honeybees dancing for each other in order not to starve.

Or like two spindle tops, spinning in sync, until they slow down, wiggle, wobble, and fall.

***

‘I like the sound of you dreaming, I like how it sounds in my ear.’ This song has been stuck in my head lately. Electric Lines, by Joe Goddard. It goes like this: ‘Everyone's updating their hardware, plugging in their new gear, upgrading to all-new components, replacing the things from last year. Every time I hear something special, its replacement is something I fear. It's only a working in progress, only a stopgap idea. The tools that we used to create them, they're no longer welcome ’round here. (...) In this world you've created, there are sounds I'll always hold dear.’

***

There are languages that could never be spoken aloud. Ursula Le Guin created one in her famous novel and called it mindspeech. In mindspeech one’s subconscious addresses someone else’s inner being directly. In mindspeech it is impossible to lie; no excuses. In mindspeech you share your deepest truths – those you weren’t even aware of yourself.

Yet this apotheosis of flawness communication can only be used voluntarily – and is a bitch to master. Some people never even acquire the basics. ‘Mothers mindspeak to their unborn babies. I don't know what the babies answer. But most of us have to be taught, as if it were a foreign language. Or rather as if it were our native language, but learned very late.’

Trust, I have come to realize, is a hard-fought skill, only mastered with the right devices.

Biographies

Fiep van Bodegom edits the literary magazine De Gids, writes regularly on literature, and has published essays, translations and prose.

Daphné Dupont-Nivet is an Amsterdam-based investigative journalist and researcher. She writes about various topics, including (precarious) labor markets, the environment, and the politics of technology. 

Dan Hassler-Forest works as Assistant Professor of Media and Cultural Studies at Utrecht University. He has published books and articles on superhero movies, comics, transmedia storytelling, adaptation studies, critical theory, and zombies.

Sanneke Huisman is media art writer and curator.

Geert Lovink is a Dutch media theorist, internet critic, and founder of the Institute of Network Cultures at the Amsterdam University of Applied Sciences.

Emma van Meyeren is a writer and DJ based in Amsterdam. Her writing has appeared on Vice.com, Glamcult and De Groene Amsterdammer.

Theo Ploeg is a design and media sociologist. He tells stories about possible futures and is co-founder of Speculative Futures Amsterdam.

Hans Schnitzler is a philosopher, columnist and the author of Het digitale proletariaat (2015) and Kleine filosofie van de digitale onthouding (2017).

Lilian Stolk is director of The Hmm, a platform for internet cultures, and emoji expert. She cares about understanding the internet and has a special focus on internet languages and the rise of image-based communication. She published Het zonderwoorden-boek (2018) about her research on emoji and launched the app Emoji Voter (2019) to democratize emoji. She is also a public speaker, writer and events programmer.

README.first, Essays on film and technology is a bilingual publication and part of the Plokta filmfestival

Authors: Fiep van Bodegom, Daphné Dupont-Nivet, Dan Hassler-Forest, Sanneke Huisman, Geert Lovink, Emma van Meyeren, Theo Ploeg, Hans Schnitzler, Lilian Stolk

Editors: Miriam Rasch, Jurian Strik

Translator: Ralph de Rijke

Designer: Tommaso Campagna

Design Plokta: Jiří Mocek

Published by the Institute of Network Cultures in collaboration with Plokta. Plokta is supported by the Amsterdam Fund for the Arts and the Creative Industry Fund NL.

Amsterdam, 2020

ISBN: 978-94-92302-58-8

Contact

Institute of Network Cultures
Email:info@networkcultures.org
Web:http://www.networkcultures.org

Download this publication freely at https://networkcultures.org/publications/

README.first

Essays over film en technologie

Inhoudsopgave

Voorwoord
Miriam Rasch en Jurian Strik

Een destructief spel
Hans Schnitzler

Onzeker geluk en ontwerp van zekerheid in Little Joe
Emma van Meyeren

Ben Grosser’s Order of Magnitude
Geert Lovink

In the Eye of the Beholder
Fiep van Bodegom

Powerplay to the People
Lilian Stolk

Voetbaltechnologie
Sanneke Huisman

Een post-nostalgische autorit (roadtrip)
Theo Ploeg

HBO GO - Awkward Family Viewing
Dan Hassler-Forest

De gebrekkige technologie die taal is
Daphné Dupont-Nivet

Over de auteurs

Voorwoord

README.first is een verzameling mini-essays die gepubliceerd worden in aanloop naar het filmfestival Plokta. We hebben schrijvers, onderzoekers, theoretici, kunstenaars, programmeurs en anderen gevraagd om een onlinevideo te kiezen die als een bouwsteen van hun denken en praktijk fungeert, en te vertellen waarom ze de video zo belangrijk, grappig of gewoonweg verontrustend vinden. In de reflecties komen de obsessies van Silicon Valley voorbij, onze gemedieerde sociale levens, de impact van technologie op eeuwenoude sporten en nog veel meer.

Plokta vertoont films binnen een kader van sociaal-technologische thema’s en discussies. Met deze essays willen we dit kader uitbreiden met een van de belangrijkste ontwikkelingen in de beeldcultuur van de afgelopen decennia: onlinevideo. Bij het Instituut voor Netwerkcultuur (INC) is onlinevideo al sinds 2007 een onderzoeksthema, binnen een doorlopend project genaamd Video Vortex. Plokta en INC hopen samen voor, tijdens en na het festival de reflectie te stimuleren op wat het bewegende beeld ons te vertellen heeft.

De essays die zijn gepubliceerd in de weken voorafgaand aan het festival worden in deze digitale, tweetalige publicatie verzameld. We hopen dat je met plezier terugkeert naar deze teksten en beelden, die zachtjes fluisteren… readme.

PS: Je opent de video’s door te klikken op de thumbnail.

Miriam Rasch, Instituut voor Netwerkcultuur

Jurian Strik, Plokta

Een destructief spel

Hans Schnitzler

We zijn getuige van een historische economische mutatie, aldus Shoshana Zuboff in The Age of Surveillance Capitalism. Waar het kapitalisme aanvankelijk winsten genereerde via concrete producten en diensten, zich daarna toelegde op winst uit speculatie, richt het zich nu vooral op winst-maximalisatie via de exploitatie van (toekomstig) gedrag.

Deze nieuwe vorm van winst maken gedijt onder een regime dat zich bekwaamd heeft in de kunst van de aandachttrekkerij, een constellatie die ook wel in economische termen van schaarste begrepen wordt en derhalve aangeduid met de term ‘aandachtseconomie’.

Een consument is namelijk een bewustzijn met een verlangen; weet men die verlangens in kaart te brengen, dan wordt het een koud kunstje om toekomstig aankoop- of keuzegedrag te voorspellen en waar nodig te beïnvloeden en te modificeren. Inbreken in het hechte veld van (inter)menselijke betrekkingen is dan ook het belangrijkste onderdeel in het spel dat de vangers van verlangens met ons spelen.

Data en algoritmen, de smeerolie die de raderen van de internetindustrie gaande houdt, zijn steeds beter in staat om in de hoofden van burgers en consumenten te kijken om zo hun doen en laten te voorspellen en eventueel bij te sturen. Voorwaarde is wel dat die hoofden zich laten vastkoppelen aan een digitale machinerie waarmee de persoonlijke data geanalyseerd en geëxploiteerd kunnen worden - al dan niet in 280 lettertekens of minder.

Daartoe roept men te Silicon Valley de hulp in van adviseurs als Nir Eyal, docent aan Stanford University en schrijver van het ‘rode’ boekje van de tech-industrie Hooked, die zich bekwaamd heeft in tactieken om de datamens blijvend vast te lijmen aan diens ‘devices’. Dergelijke operaties vinden plaats met behulp van geavanceerde aandachtsstrategieën en dopamine-injecties die de infanteristen van het digitale tijdperk voortdurend stand-by moeten houden, tot ze er de twitteritis van krijgen.

Dat we hier met een totaaloorlog geconfronteerd worden, werd eens te meer bevestigd door de hoogste baas en medeoprichter van Netflix, Reed Hastings, die op een onbewaakt ogenblik verklaarde dat zijn grootste vijand de menselijke behoefte aan slaap is. De mens in slaaptoestand is de boze droom van de gemiddelde handelaar in aandacht.

Kortom, de expansiedrift van het Silicon-reich valt of staat met de succesvolle annexatie van onze aandacht. Hiertoe heeft het door een datadelirium benevelde opperbevel in het uiterste westen van de Verenigde Staten een informatie- en communicatie-apocalyps op touw gezet die de datamens vrij letterlijk met stomheid slaat. Een en ander komt wel met een prijs. De invasie van ons aandachtsterritorium gaat gepaard met wat in militaire kringen ook wel ‘bijkomstige schade’ wordt genoemd, dat wil zeggen: een wijdverbreide destructie van aandacht.

De strijd om onze aandacht is geen vrijblijvende aangelegenheid. Aandacht is een kwetsbare menselijke hulpbron die ook uitgeput kan raken. Wat dit aangaat is de aandachtscrisis te vergelijken met de milieucrisis, want waar zuivere lucht ons laat ademen, laat zuivere aandacht ons denken en voelen. Sterker nog, aandacht staat voor liefde, toewijding en betrokkenheid.

Het laten vermarkten van onze aandacht is dus niet alleen een bijzonder intieme kwestie, maar ook een destructief spel, net zo destructief als het spel dat Carmen in de gelijknamige opera speelten Don José spelen.

Onzeker geluk en ontwerp van zekerheid in Little Joe

Emma van Meyeren

Wat zou er gebeuren als een plant genetisch gemodificeerd zou worden om mensen gelukkig te kunnen maken? Zou het de antidepressiva-industrie vernietigen? Wie zou de plant maken en hoe zou dat werken? Jessica Hausner’s nieuwe film Little Joe stelt en beantwoordt enkele van deze vragen.

Als de plantenkweker Alice Woodard iets te hard gepusht wordt om haar plant Little Joe op tijd klaar te hebben voor massaproductie, toont een serie vreemde gebeurtenissen haar wat voor mogelijke ongewenste gevolgen de plant zou kunnen hebben. ‘Little Joe verandert de mensen die hij besmet,’ zegt de voice-over in de filmtrailer op duistere toon.

Wat direct opvalt is de Wes Anderson-achtige draai die de film geeft aan minimalistisch-futuristisch esthetiek. Alice gaat ofwel gekleed in een zachtgroene, gladgestreken labjas of in een pastelroze naadloze mantel. Het lab is transparant maar niet zozeer licht, en baadt in zachte kleuren en rood licht. Al groeien de planten in een kas, de rest van het lab lijkt geen hoeken of randen te hebben. En de plant zelf? Z’n diepe rood versterkt perfect het verder zachte kleurenpalet. Het geeft de film precies dat sprankje levendigheid dat hij nodig heeft om echt te lijken – maar niet te echt.

De esthetische uitbeelding van de Toekomst™ is gedurende de geschiedenis van de film steeds veranderd. De jaren 80 hadden neon, de jaren 90 beton. Zoals deze schrijver opmerkt was zelfs het multiculturele straatleven onderdeel van het esthetische palet van futurisme. Al lijkt het alsof deze keuzes gemaakt zijn onafhankelijk van de plot, esthetiek is nu juist een van de drijvende krachten van het gevoel dat de film overbrengt. In het geval van sciencefiction laat ze de dominante houding tegenover de toekomst zien. De tijdloze en niet-specifieke kwaliteiten van beton kunnen uiting geven aan de notie van een nieuw begin, maar door de hardheid en grijstonen tegelijk een grimmig en sceptisch gevoel overbrengen.

Heldere, lichte, naadloze en gebogen vormen zoals van de gebouwen en kleding in Little Joe verbeelden gewoonlijk een optimistisch beeld van de toekomst. Ze drukken menselijke controle over de chaos en instabiliteit van de natuur uit. Little Joe voelt een beetje alsof de film is opgenomen in de Apple-versie van een kas. Net als in de Apple-store is het rustig vanwege de orde die er heerst. Die twee zijn met elkaar verbonden, worden haast uitwisselbaar. Het probleem van een ontwerp dat uitwisselbaar wordt met een gevoel is dat het je meestal voor de gek houdt. In het geval van Apple is het doel van de truc duidelijk: jou overhalen om hun nieuwe en dure producten te kopen.

Dat roept de vraag op waar Little Joe van wil overtuigen. De film presenteert zeker geen naïef of optimistisch verhaal over het ware menselijke geluk via genetisch gemodificeerde planten. De hele plot is juist opgezet om daar vraagtekens bij te zetten, waardoor de misschien wel meest klassieke van alle sciencefiction-vragen centraal komt te staan: staat deze technologie ten dienste van ons of staan wij in dienst van Little Joe? In dit geval genereert de combinatie van zahcte esthetiek en een duister plot de ‘hypnotische en griezelige’ kwaliteiten waar de film om wordt geprezen. De plot maakt de initiële kalmte en zachtheid van de tonen verdacht, en opent daarmee een kritisch perspectief op de mogelijkheden van technologische oplossingen voor menselijke problemen rondom zaken als geluk, voortplanting, werk, moederschap en geestelijke gezondheid. De dialoog tussen de esthetiek en de plot van Little Joe weet aspecten van dit soort vragen tegelijk bloot te leggen en te verbergen, wat de film tot een uitstekend startpunt maakt voor verdere gesprekken.

Ben Grosser’s Order of Magnitude

Geert Lovink

De videocollage Order of Magnitude toont Mark Zuckerbergs obsessie met groei. In plaats van de traditionele kritische aanpak, kiest Ben Grosser ervoor bepaalde woorden uit te lichten die in elk van zijn zinnen terugkeren: ‘MEER’, miljard, triljoen, etc. Ben Grosser: ‘Ik heb alle opnames bekeken vanaf de eerste dagen van Facebook in 2004 tot aan Zuckerbergs vereiste verschijning voor het Congres in de Verenigde Staten, en heb ze gebruikt om een montage te maken van drie van Marks meest favoriete woorden: meer, groei en elke uiting van een getal zoals twee miljoen of één miljard.’

Binnen het geëxplodeerde universum van Facebook bestaan er geen grenzen aan groei. Na een paar minuten raakt de kijker uitgeput en is er de behoefte de video weg te klikken, op te staan en te verdwijnen: exact het tegenovergestelde van wat we normaal gesproken ervaren op Facebook, Instagram of Whatsapp. De leegte van deze figuur is gewoon walgelijk.

Ondanks de feelgood-motivaties van apps en cursussen voor een digitale detox, blijken we in werkelijkheid toch steeds maar meer tijd op sociale media te willen besteden. We willen allemaal wanhopig groeien, meer vrienden en followers verzamelen, views, clicks, likes. Waarom reageren we dan zo paradoxaal op het ‘meer-isme’ dat te zien is in dit kunstwerk? We worden aangespoord om niet langer te denken in termen van miljoenen: wij zijn met miljarden en schrijven triljoenen berichten. Er zijn altijd nog meer foto’s, meer data. Het klinkt allemaal zo kinderachtig: de kleine tiran die meer en meer wil. Tegelijk heeft de babyface van deze eeuwige tiener, deze infantiele ondernemer, iets schattigs en onschuldigs. Zou deze naïeve figuur kwaad kunnen doen? Hij wil gewoon meer, prima.

Groei is al problematisch sinds de jaren 70 en in deze tijden van klimaatverandering lijkt groei min of meer antiek. Maar we lijken het niet te kunnen afschudden. Tot voor kort werden excessieve, snelle vormen van groei begrepen als inflatie (denk aan de Duitse inflatie van na de Eerste Wereldoorlog). In onze tijd lijkt meer echter nooit minder te kunnen betekenen. We zijn allemaal kinderen van de Big Bang Theory en hebben geleerd te accepteren dat exponentiële groei van bijvoorbeeld het universum van sociale media onderhevig is aan de wetten van de natuur.

‘Onthoud, je eerste miljard is het moeilijkste.’ Het dogma van het durfkapitalisme om snel te groeien, tegen elke prijs, heeft waardevolle netwerk-ecologieën uitgeroeid. Het geweld van deze militaire Blitzkrieg-strategie is wat we horen in de opgewonden-nerveuze stem van Zuckerberg. Order of Magnitude geeft een gezicht aan de strategie voor hypergroei uit Silicon Valley en aan zijn doel om een monopoliepositie te verkrijgen door andere manieren van communicatie zo snel mogelijk achter zich te laten, Peter Thiels adagium volgend dat ‘competitieve markten winst vernietigen’. Terwijl de gevestigde westerse elites nog steeds ‘competitie’ aanprijzen, veegt deze 47.15 minuten lange compilatie brutaalweg alle naïeve en gematigde concepten van tafel.

Zal onze vermoeidheid op een zeker moment transformeren tot weigering? Wanneer zal dit tijdperk van inflatie eindelijk eindigen en alle bubbels doen barsten? Hebben we echt meer kritiek, meer therapie, meer alternatieven nodig? Nee, niet weer!

In the Eye of the Beholder

Fiep van Bodegom

Zelfs Google bood geen uitkomst, maar ik meen me te herinneren dat Rudy Kousbroek – groot liefhebber van auto’s – in een van zijn essays schrijft dat de meeste mensen als ze aan de dwarsdoorsnede van een auto denken niet meer zien dan een spons, een effen vlak. Ze hebben geen idee hoe het mechanisme onder de motorkap eruitziet, hoe aardolie omgezet wordt in beweging. Ze hebben geen idee hoe het levensgrote voorwerp waar ze dagelijks afhankelijk van zijn werkt. Dit is ook een goede omschrijving van mijn relatie tot mijn computer, tot ‘het internet’.

In een bespreking van recente studies over het alomtegenwoordige internet en wat het met de mens doet, schrijft Patricia de Vries in De Nederlandse Boekengids over de valse tegenstelling tussen de virtuele wereld en de ‘echte’ wereld: ‘Die visie laat weinig ruimte voor een problematisering van “het internet” als een onderdeel van de complexe en rommelige socio-technische kluwen waarin wij leven, die onder meer bestaan uit grootheden als geografische locatie, kapitaal en arbeid, politiek en economie, maar ook uit kleinere eenheden, zoals u en ik – en alle verwachtingen, ideeën, verlangens en aspiraties van de voornoemde betrokken spelers. Belangrijker nog: we hangen maar al te gemakkelijk de oorzaak van onze angsten op aan iets dat buiten onszelf ligt en daarmee buiten ons bereik.’

‘Well...this is the beginning of the end. Nobody is safe anymore.’

In haar notitieboek schreef Simone Weil: ‘A very beautiful woman who looks at her reflection in the mirror can very well believe that she is that. An ugly woman knows that she is not that.’ Je zou denken dat schoonheid overbodig is in een virtuele wereld. Ze heeft daar immers geen functie, althans geen biologische functie. Desondanks lijken er juist meer middelen te worden ontwikkeld om menselijke figuren in nieuwe vormen van ‘kunstmatige’ perfectie te presenteren. De arme lichamen in de werkelijkheid worden vervolgens in kostbare en pijnlijke bochten gewrongen om aan hun virtuele evenknie te voldoen.

‘No, you’re not the only one thinking you’re tripping out. They morphed his face. You’re welcome.’

Mijn oom zegt tijdens het kerstdiner, ik googelde zus en zo en toen verscheen er plotseling een filmpje van een interview waar jij ook aan tafel zat, als moderator. Ja, zegt mijn tante, je zat er zo relaxed bij, je tilt een been op, gaat een beetje verzitten. Zo relaxed. Ik weet niet of het paranoia of grootheidswaan is (of allebei), maar het eerste wat ik denk is: o nee! Als er genoeg beeldmateriaal van mij vrij beschikbaar is online, kan iedereen met een deepfake-programmaatje – nu nog iets voor programmeurs en mensen die enigszins digitaal geletterd zijn, maar binnenkort niet veel ingewikkelder in gebruik dan een filter op Instagram – mij alles laten zeggen. ALLES.

‘I’m sky high right now and and this was a bad decision to watch.’

In de Santi Quattro Coronati, een basiliek in Rome, is een serie fresco’s te zien uit de dertiende eeuw die de fictieve bekering en doop van keizer Constantijn tonen. De keizer wordt getroffen door melaatsheid en miraculeus genezen door de heilige Sylvester. Na de genezing zou Constantijn zogenaamd grote delen van het rijk hebben overgedragen aan het gezag van de kerkelijke leiders. Het document met de donatie bleek een paar eeuwen later een vervalsing uit de zevende eeuw te zijn (dat hele document kwam de pausen wel heel goed uit). Wat me altijd bijgebleven is van deze fresco’s is hoe onnozel geslaagde propaganda er uit kan zien. De zieke maar nog steeds keizerlijk uitgedoste Constantijn ligt met gesloten ogen en lijdzaam samengetrokken wenkbrauwen op bed. Op zijn gezicht en armen zijn met veel zorg en héél regelmatig rode stippen aangebracht.

‘This technology will be used for evil purposes. Wait till 2020 elections.’

Hiermee wil ik niet zeggen dat er niets nieuws onder de zon is, integendeel. Zoals orchideeën en insecten co-evolueren, doet de mens dat met de techniek die ze zelf bedenkt. Zelfs als de meeste antropoïde gebruikers geen flauw idee hebben hoe die techniek werkt.

Powerplay to the People

Lilian Stolk

TikTok lijkt in eerste instantie een platform voor nietszeggende content: gekke dansjes, krankzinnige trucs en verveelde tieners. Achter deze oppervlakkigheid gaat echter van alles schuil. Zo krijg je een kijkje in duizenden slaapkamers van over de hele wereld en is het een van de weinige plekken waar je content van buiten je filterbubbel ziet. Er zijn ook TikToks die daadwerkelijk iets belangrijks aankaarten. Mijn favoriet is de video van de Afghaans-Amerikaanse tiener Feroza Aziz uit New Jersey die eind november 2019 viral ging. Aziz gebruikt het populaire online videogenre de beauty tutorial, niet om uit te leggen hoe je smokey eyes of de perfecte krul krijgt, maar als masker voor een serieuze boodschap. Terwijl ze haar wimpers krult vraagt ze namelijk aandacht voor de situatie van de Oeigoeren in China. Deze moslimminderheid wordt gediscrimineerd en meer dan een miljoen Oeigoeren zitten opgesloten in ‘heropvoedingskampen’. De Chinese overheid heeft lange tijd het bestaan van deze kampen ontkend.

De beauty tutorial laat zien waarom TikTok zowel zorgwekkend als fascinerend is. Het populaire videoplatform werd binnen een korte tijd een serieuze speler in het socialemedialandschap. Het is momenteel het grootste platform dat niet van Facebook is. Een groot verschil met Facebook, Instagram of Snapchat is dat TikTok uit China komt. We hebben jarenlang onze data gegeven aan bedrijven met Amerikaanse eigenaren. Mannen die dollartekens in hun ogen hebben, maar wel uit een cultuur komen met min of meer dezelfde normen en waarden. We konden (en kunnen) ze af en toe op een matje roepen. Maar hoe gaat dat zijn als we onze gefilmde levens aan China geven? In China wordt er op een hele andere manier met vrijheid of privacy omgegaan. Hun sociaalkredietsysteem en de internetcensuur op websites uit het Westen zijn hier voorbeelden van. Vanuit deze Chinese achtergrond worstelt TikTok openlijk met zijn nieuwe positie als mondiaal platform. Zo werd Aziz’ video vlak nadat ze het postte geblokkeerd, wat TikTok zelf eerst ontkende, maar later toch schoorvoetend een verontschuldiging voor aanbood, uit angst om de sympathie van Westerse gebruikers te verliezen.

Het blokkeren had trouwens weinig zin. Dat komt grappig genoeg juist door hoe TikTok in elkaar zit. De app is namelijk gebouwd rondom het principe van de meme. Bij elke video zit muziek en dit geluidsfragment nodigt TikTokkers uit om een dans, truc of performance te doen. Hier maken andere TikTokkers vervolgens hun eigen versie van. Zo is op de openingszin ‘Walk a mile in these Louboutins’ van Iggy Azelia’s nummer Walk de gewoonte ontstaan dat gebruikers rare objecten onder hun voeten binden, van kandelaars tot ovenwanten, en hierop proberen te lopen. De korte video’s worden niet alleen door vrienden bekeken, maar kunnen onder ogen komen van elke TikTokker. Dit zorgt ervoor dat zulke ‘challenges’ ook enorm snel viral kunnen gaan. Dat gebeurde ook bij Aziz’ video. Op YouTube zou haar video op zichzelf staan. Zodra contentmoderatoren zich zouden realiseren dat ze de video per ongeluk door de vingers hebben gezien, gaat de video op zwart. Op TikTok is de video als een eerst vallende dominosteen. Na Aziz waren er namelijk tientallen andere TikTokkers die onder het mom van een beauty tutorial aandacht voor de Oeigoeren vroegen. Doordat de challenge zich als een virus verspreidt, is het voor contentmoderatoren moeilijk om deze volledig uit te roeien. We weten dat we op online platforms, waar een groot deel van ons sociale leven zich afspeelt, constant in de gaten worden gehouden door de Big Tech bedrijven achter deze platforms. Het mechanisme van TikTok is interessant omdat het gebruikers ook een kans biedt om zich hiertegen te verzetten. Power to the people!

Voetbaltechnologie

Sanneke Huisman

Voetbal en technologie; op het eerste gezicht twee onderwerpen die niet verder uit elkaar zouden kunnen liggen. In The Ball, The Field, The Arena, een video-essay of montage, bewijst kunstenaar Florian van Zandwijk het tegendeel. Hij onderzoekt ’s werelds meest gespeelde sport vanuit een sociaalmaatschappelijk perspectief en brengt dit in beeld door de lens van cultuur en technologie. Hij vertrekt vanuit het boek Homo Ludens (1938) van de Nederlandse cultuurtheoreticus Johan Huizinga. Huizinga poneerde dat spelen zowel een primaire als noodzakelijke voorwaarde is voor het genereren van cultuur. Van Zandwijk toetst deze these aan voetbal en geeft Huizinga een actuele waarde door zich te richten op recente ontwikkelingen op het gebied van technologie en media.

Het bijna twintig minuten durende video-essay over de verstrengeling van spel, cultuur en technologie is volledig opgebouwd uit found footage. Drie hoofdstukken geven het werk zijn naam: de bal, het veld, de arena. In een wervelwind aan fragmenten van televisie, sociale media, videogames en reclames zien we hoe iedereen vroeg of laat – in politiek, beroep of vrije tijd – met voetbal wordt geconfronteerd: van straatjongens tot sterren en van robots tot wereldleider. We zien Trump en Poetin een tenenkrommend toneelspel van schijnheilige verbroedering opvoeren aan de hand van een voetbal. We zien de invloed van FIFA, een commerciële videogame waarmee generaties opgroeiden. We zien hoe digitale technologie tot het fysieke vocabulaire van de scheidsrechter is gaan behoren: als hij een video-opname wil terugzien om een mogelijke overtreding te beoordelen, beeldt hij met zijn vingers de contouren van een scherm uit. In voetbal is een ongelofelijke rol weggelegd voor massamedia en technologie. Het is geen toeval dat deze onderwerpen stuk voor stuk ook een grote rol spelen in (media)kunst, waar cultuur en technologie elkaar eveneens wederzijds beïnvloeden – en waar politiek altijd om de hoek kan komen kijken.

De soundtrack van The Ball, The Field, The Arena ten slotte, is even opzwepend als tergend. De eerste seconden van de openingstune van de Champions League – Zadok the Priest van

Georg Friedrich Händel, gearrangeerd door Tony Britten – worden over de gehele lengte van het werk uitgesponnen; een aanhoudend crescendo houdt de toeschouwer in zijn greep. Het bekijken van het werk in een bioscoopzaal wordt een collectieve ervaring, net als een voetbalwedstrijd. De indringende muziek maakt de spanning om te snijden. Als toeschouwer wil je eigenlijk weg, maar je realiseert je: we’re in this together. Of je er nu bij bent of niet, de uitslag is onvermijdelijk. Wanneer aan het eind van het werk de camera uitzoomt, volgt het finale shot met deze conclusie. De bal is onderdeel van het veld, het veld is onderdeel van de arena, de arena van de stad, het land, het continent, de wereld. De wereld is een voetbal. Voetbal is de wereld.

Een post-nostalgische autorit (roadtrip)

Theo Ploeg

Een vaalblauwe lucht wordt in tweeën gedeeld door ruitenwissers. De camera schokt. Trekt plotseling naar rechts. Dan naar links. De chauffeur kijkt stoïcijns voor zich uit, negeert de camera. Op de achterbank lacht een vriendelijk, bebaard gezicht de tanden bloot. Dan is er plots een flikkerend beeld met ontelbare gekleurde glitches. Duurt een paar seconden. Daar is de vaalblauwe lucht weer. En de ruitenwissers. De camera zoemt in op de vlekken op en barsten in de ruit. 

We kijken naar een autorit, gefilmd in 1991. Ergens tegen het einde van de vier minuten durende video zien we de filmer. Ook hij heeft een flinke baard en draagt traditionele kleding, waaronder een zwarte hoed. Hangt hij een orthodoxe religie aan? Is het gebouw dat in de laatste shots van de video te zien, het einddoel van de reis? Een provisorisch godshuis gelegen tussen de uitstrekte weiden en bossen van het platteland van, ja van waar eigenlijk? Rusland? 

Dat zijn vragen die pas opkomen wanneer je gaat nadenken over wat je zojuist hebt gezien. Doorgaans vraag ik me nooit iets af bij de video’s van EELF. 

Het YouTube-kanaal combineert een amateurvideo uit de jaren negentig met recent uitgebracht muziek. Die muziek is leidend. Ergens begin 2017 begon Andrius uit Litouwen met het uploaden van zijn favorieten: net ontdekte elektronische dansmuziek die teruggrijpt op de begindagen van het genre. Daar zocht hij passend, stilstaand beeld bij. Dat sloeg aan: het aantal volgers groeide tot een paar honderd. Halverwege 2017 stapte Andrius over op video. Eerst combineerde hij lofi-house met scenes uit film. Leuk, maar er ontbrak iets. De combinatie moest meer zijn dan een gimmick. Geluid en beeld moesten elkaar versterken en leiden tot iets unieks. Dat gebeurde toen hij op YouTube gevonden VHS-materiaal gebruikte. Nieuwe lofi-house én amateurvideo’s uit de jaren negentig pasten perfect bij elkaar.

Inmiddels herbergt het EELF zo’n achthonderd van die combinaties, heeft het kanaal meer dan honderdduizend abonnees en is Andrius dagelijks twee uur zoet met het maken van nieuwe uploads. 

Het vinden van de juiste combinatie luistert nauw. ‘Late Nite’ van dj GiveUp uit Toronto, uitgebracht op 3 februari, vormt de soundtrack voor de autorit. Of eigenlijk: de beelden van de reis vormen de visuele omlijsting bij de breekbare, melancholische house. Andrius gebruikt ‘EELF is creating nostalgia’ als tagline. Toch zie ik zijn werk niet zo. Ja, de muziek die hij cureert flirt opzichtig met een muzikaal interessanter verleden, en de video’s die hij uitkiest zijn uit een andere tijd. Samengevoegd ontstaat er echter iets nieuws, dat ik eerder typeer als een alternatieve werkelijkheid. Er zijn elementen die doen denken aan vroeger. De naïeve, eenvoudige drumpatronen van ‘Late Nite’, bijvoorbeeld. De oude vrouwtjes langs de weg zwaaien uitbundig naar de camera. Het onhandig in- en uitzoomen van de camera en het schokkerige gebruik ervan. Samen roepen ze emoties op die eerder post-nostalgisch zijn: ze maken ons ervan bewust dat we het nu opener, bewuster en naïever tegemoet kunnen treden zonder te verdwalen in het verleden of de toekomst. 

EELF toont ons een nieuwe popcultuur die zich niet verzet tegen de status quo, maar een andere wereld schept. YouTube staat vol met dergelijke kanalen die mijn aandacht verdienen. Vooralsnog ben ik nog even druk met EELF: er staan nog een paar honderd muziekvideo’s te wachten.

HBO GO - Awkward Family Viewing

Dan Hassler-Forest

Zo’n twintig jaar horen we al dat we leven in de Gouden Eeuw van Televisie. HBO was het eerste bedrijf dat zich realiseerde dat de productie van prestigieuze tv-programma’s voor de culturele elite net zo winstgevend konden zijn als televisie gericht op het traditionele algemene publiek. Met de slogan ‘Het is geen tv, het is HBO’ werd het publiek geleerd om op een andere manier te kijken naar seriële televisieverhalen: niet als oppervlakkige afleiding die een centrale plaats innam in de huiskamer, maar als een waardevol en complex medium dat het verdiende om met onze volle aandacht bestudeerd, bediscussieerd, geanalyseerd en bekeken te worden.

Voor de generatie die is opgegroeid in het door Facebook en Google gedomineerde tijdperk van platformkapitalisme, is deze houding tegenover televisie een tweede natuur geworden. En zoals deze reclame zo levendig illustreert, gaan veel van de oudere kijkers nog steeds uit van de misvatting dat televisieprogramma’s moeten bijdragen aan sociale interactie. De grap is natuurlijk dat hun begrip van de functie van het medium hopeloos ouderwets is: hun kinderen zijn degenen die het snappen, met hun overduidelijke ergernis over de ongepaste pogingen die hun ouders nemen om te babbelen.

Maar terwijl talloze digitale kanalen een eindeloos aanbod van precies dit soort kwaliteitstelevisie leveren, kunnen we ons afvragen wat de prijs is geweest van deze overgang van ‘mainstream media’ naar hyperindividuele stromen van mediacontent. Want terwijl commerciële televisie verre van ideaal was als medium voor debat en kritiek, gaf ze ons in elk geval een gedeeld idee van de werkelijkheid – zowel in de sociale ruimte van onze huiskamers en kantoren, waar gesprekken plaatsvonden op basis van een gemeenschappelijke kennis van populaire cultuur.

Digitalisering en mediaconvergentie hebben de rol van de mainstreammedia veranderd van de productie van consensus naar de maximalisatie en versterking van bestaande sociale, culturele en economische breuklijnen. Terwijl een snelgroeiend arsenaal aan streaming platformen strijden om kijkers die geld uit te geven hebben, zijn degenen die niet kunnen betalen voor Disney+, Amazon Prime, Hulu, Apple tv+ en Netflix overgeleverd aan de goedkoper te produceren genres zoals reality-tv, talentenjachten en de eindeloze rij aan high-concept spelshows. Misschien is het niet toevallig dat deze meer toegankelijke, ‘gratis’ vormen van tv-programmering ons een wereldbeeld verkopen gebaseerd op hardcore sociaal darwinisme: een ratrace waarin de ‘verliezers’ in de greppel belanden en de uitzonderlijke klasse van ‘winnaars’ beloond wordt met overdadige materiële rijkdom, sociale status en roem.

Het is een treurige vorm van ironie dat een technologie waarvan de verwachtingen hooggespannen waren dat ze ons zou bevrijden van de tirannieke macht van commerciële media, de problemen die ze zou helpen oplossen vooral heeft verergerd. Meer dan ooit beheerst slechts een handvol globale ondernemingen ons medialandschap. We betalen voor hun diensten met of een behoorlijke abonnementsprijs of door ze gratis onze data te geven – of, meestal, beide. Het feit dat de culturele elite nu meer plezier beleeft aan tv-kijken voelt als een schrale troost in zo’n grauwe, dystopische mediawereld.

De gebrekkige technologie die taal is

Daphné Dupont-Nivet

Ik moet iets opbiechten: Google schrijft mee aan mijn e-mails. Niet aan allemaal, wees gerust, maar toch zeker aan een noemenswaardig aantal. Als je de laatste tijd een enigszins formele – sommigen zullen het saai noemen – e-mail van me hebt ontvangen, is de kans groot dat Google een bijdrage heeft geleverd. Het gaat nu al bijna een jaar zo: wanneer ik begin aan een zin zoals ‘bedankt voor je bericht’, of ‘met vriendelijke groet’, staat Gmail meteen klaar met een passend einde. En ik? Ik toets het rechterpijltje van mijn toetsenbord in en laat het gebeuren. Google weet wat-ie doet. Dit scheelt tijd. Authenticiteit is een mythe, dat weet je toch.  

***

In ‘Language is a Failed Technology’, een videokunstwerk zonder geluid uit 2015 van de Noorse kunstenaar Toril Johannessen, bediscussiëren twee houten tollen de aard van taal. Is taal een intrinsieke eigenschap van de mens, een aangeboren kwaliteit die de basis vormt voor hoe we het menselijk leven organiseren? Of is taal het tegenovergestelde, een technologie? Een instrument dat de mensheid heeft gemaakt zodat ze kan communiceren; iets wat we hebben gevormd en ingericht om de menselijke interactie soepeler te laten verlopen, of tenminste minder stroef?

Ze kibbelen geluidloos maar verhit. Ik stel me voor dat ze hun stemmen verheffen totdat ze niet harder kunnen, en dan de discussie opschorten: ‘Let’s perform.’ Ze tollen en tollen, communicatie zonder woorden, taal zonder geluid. 

***

Vergeet niet dat woorden ook geluid maken, benadrukte Ursula Le Guin in de introductie die ze schreef bij haar genre-overschrijdende science-fiction roman The Left Hand of Darkness uit 1976: ‘A sentence or paragraph is like a chord or harmonic sequence in music: its meaning may be more clearly understood by the attentive ear, even though it is read in silence, than by the attentive intellect.’

Ik lees hierin (maar kan ik het ooit zeker weten?) dat communicatie meer omvat dan slechts de betekenis van onze opmerkingen, de definities van onze woorden. Wat we zeggen overtreft de voorgenomen gevolgen. Woorden maken geluid, zorgen voor sensaties, zijn esthetisch. Ze creëren verbindingen die onuitspreekbaar zijn, zoals honingbijen die voor elkaar dansen om maar niet te verhongeren.

Of als twee tollen, die synchroon ronddraaien, tot ze vertragen, wiebelen, waggelen en neervallen. 

***

‘I like the sound of you dreaming, I like how it sounds in my ear.’ Dit nummer zit al een tijdje in mijn hoofd. ‘Electric Lines’, door Joe Goddard. Het gaat verder zo: ‘Everyone's updating their hardware, plugging in their new gear, upgrading to all-new components, replacing the things from last year. Every time I hear something special, its replacement is something I fear. It's only a working in progress, only a stopgap idea. The tools that we used to create them, they're no longer welcome 'round here. (...) In this world you've created, there are sounds I'll always hold dear.’

***

Er zijn talen die nooit hardop uitgesproken kunnen worden. Ursula Le Guin schiep zo’n taal in haar roman en noemde haar ‘Mindspeech’. In Mindspeech spreekt het onderbewuste van een persoon direct de ziel van een ander toe. In Mindspeech is het onmogelijk om te liegen, geen enkele uitvlucht mogelijk. In Mindspeech zul je je diepste waarheden delen, die waar je zelf nog niet eens van bewust was. 

Toch kan dit summum van vlekkeloze communicatie alleen vrijwillig ingezet worden – en het is een ramp om het je eigen te maken. Zelfs de basis onder de knie krijgen lukt lang niet iedereen. ‘Mothers mindspeak to their unborn babies. I don't know what the babies answer. But most of us have to be taught, as if it were a foreign language. Or rather as if it were our native language, but learned very late.’

Vertrouwen, besef ik langzaam, is een zwaarbevochten vaardigheid, slechts aan te leren met het juiste gereedschap. 

Over de auteurs

Fiep van Bodegom is redacteur bij literair tijdschrift De Gids en schrijft regelmatig over literatuur. Ze publiceerde essays, vertalingen en proza.

Daphné Dupont-Nivet is een onderzoeksjournalist en researcher in Amsterdam. Ze schrijft over diverse onderwerpen, zoals (flexibele) arbeidsmarkten, klimaat en milieu, en de politiek van technologie. 

Dan Hassler-Forest werkt als Assistent Professor Media en Cultuur aan de Universiteit Utrecht. Het publiceerde boeken en artikelen over superheldenfilms, strips, transmedia storytelling, adaptation studies, kritische theorie en zombies.

Sanneke Huisman is schrijver en curator op het gebied van mediakunst

Geert Lovink is een Nederlandse mediatheoreticus, internetcriticus en oprichter van het Instituut voor Netwerkcultuur aan de Hogeschool van Amsterdam.

Emma van Meyeren is een schrijver en dj uit Amsterdam. Haar werk is gepubliceerd in Vice.com, Glamcult en De Groene Amsterdammer.

Theo Ploeg is design- en media-socioloog. Hij vertelt verhalen over mogelijke toekomsten en is mede-oprichter van Speculative Futures Amsterdam.

Hans Schnitzler is filosoof, columnist en auteur van Het digitale proletariaat (2015) en Kleine filosofie van de digitale onthouding (2017).

Lilian Stolk Lilian Stolk is mede-oprichter van het platform voor hedendaagse beeldcultuur The Hmm en emoji-expert. Ze onderzoekt internettaal en de opkomst van visuele communicatie. In 2018 verscheen Het zonderwoorden-boek en in 2019 lanceerde ze de app [Emoji Voter] (https://www.emojivoter.com/), bedoeld om emoji’s te democratiseren. Daarnaast is ze spreker, schrijver en programmeur.

README.first, Essays over film en technologie is een tweetalige uitgave en onderdeel van het Plokta filmfestival

Auteurs: Fiep van Bodegom, Daphné Dupont-Nivet, Dan Hassler-Forest, Sanneke Huisman, Geert Lovink, Emma van Meyeren, Theo Ploeg, Hans Schnitzler, Lilian Stolk

Redactie: Miriam Rasch, Jurian Strik

Vertaling: Ralph de Rijke

Ontwerp: Tommaso Campagna

Design Plokta: Jiří Mocek

Uitgegeven door het Instituut voor Netwerkcultuur in samenwerking met Plokta. Plokta wordt ondersteund door het Amsterdams Fonds voor de Kunst en het Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie.

Amsterdam, 2020

ISBN: 978-94-92302-58-8

Contact:

Instituut voor Netwerkcultuur
Email:info@networkcultures.org
Web:http://www.networkcultures.org

Download deze publicatie op https://networkcultures.org/publications/